Page 76 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

........ :.. = ............... . Дойдум • Уус-Алдан Хорото : .......... = = = = = = = = .

4. Соҕуруу Бырдьа-49 хаһаайыстыбалаах.
Бу Аҕа уустара Бороҕон улууһа Уус-Алдан оройуона диэн ааттаныар диэри олорбуттара. Ити
кэмҥэ Хоро нэһилиэгэ 290 хаһаайыстыбаҕа 1101 киһилэммит. Ол иһигэр дьахтара 538, эр киһитэ
563 буолбут. Оттон 1873 с. нэһилиэккэ 417 эр киһи, 543 дьахтар, барыта 960 киһи буолбут.
Хоро нэһилиэгэр 1828 с. 110 күрүө от, 193 буут бурдук хомуллубут. Оччолорго биир күрүү от
40 сыарҕа окко тэҥнэһэр эбит. Итиччэтигэр барыта 4400 сыарҕа от хомуллубут. 1857 с. 173 күрүө
от оттоммут. Ити сыл Чараҥнар 50 буут сиэмэни ыһар солооһун сирдэммиттэр. Нэһилиэк үрдүнэн
6 буут ньэһимиэн (ячмень) 11 буут эбиэс, 23 3 буут дьаарысса уонна 2 буут көлөпүнэни хомуйбуттар.
1888 сылтан хортуоппуй олордуллубут. Оҕуруот аһа кирээдэнэн отчуоттаммыт.
Хоро нэһилиэгин холбоһуктааһын иннинээҕи кыраныыссата маннык эбит: Арҕаа өттө: Түөргээйи
арҕаа баһа, Нэлимньэ үрэҕин илин өттүнэн Таҥара күрүөтүнэн быысаһар. Аанай алааһа биһиэнэ,
Сыырдаах күөлүн хоту өттүнэн, Халыйдар күрүөлээхтэрэ, кута Лаҥхаарыйа биһиэннэрэ, Чара-
ҥыта, Чөгөрүмэ, Уһун сыһыы, Аллай анара (аҥара Лөгөй) барыта, Намыһах ааттык хоту өттүнэн,
Ааныйа булунунан (Лөгөй), Чомчоҕой хоту өтгө (Лөгөй), Хаара арыы биһиэнэ, Турахай, Намтаҕар,
Мындаамауутун кытыыта, Сэдэгэр арыы илин өттүнэн, Боробуойап Данил Бурцев олорор дьиэтит-
тэн хоту Чаҕадыма алааһын ылан, Ньээкэ солооһуна, Сыа, Даккы хоту баһынан Додоор Хомус-
тааҕын барытын ылан, Быйды үрүйэтинэн, Чэкчэкээн үрэҕинэн, Соҕотохтиитинэн, Дириҥ битиччимэ
күөлүнэн, Бүлгүйэҕинэн, Малдьаҕар уолбатынан, Бабат биһиэнэ, Ньэмийээн сиринэн, Туоманан,
Ылыптанан, Уһун күөл илин баһынан, икки Муҥхаатыкы, Булгунньахтаах биһиэннэрэ, Халым-
наайынан, Дараҕа сиринэн, Нэгээтийэнэн, Баатылы күөлүнэн, Намаҕа уолбатынан, Моххону хабан,
Нүөкүнү арҕаа баһынан (Ньүөкүнү Курбуһах сирэ), Быыс күрүө, Нэлим үрэҕин куулатынан,
Тыһаҕастаах үрэҕинэн, Бидилики, Араҥастааҕынан, Хаптаанньа хоту баһынан, Нэлимньэ үрэҕэр
кэлэр.
Ити кыраныысса иһигэр 116 алаас, 31 Мүрү арыыта, 2 улахан, 2 кыра үрэхтэр бааллар. Ол
иһигэр Чараҥ биригээдэтин ирээтигэр 22 алаас, 10 арыы, 2 от үрэхтэр бааллар. Ити үрэхтэртэн
саамай бөдөннөрө Дьэҥкиидэ үрэҕэ. Кини тардыытыгар 60-тан тахса күөллэр уонна келүччэлэр
бааллар. Кини сүүрүгүрдэр уутун хомуйар иэнэ быһа холуйан 180-200 кв.километр. Сааскы уутун
Мүрү Эбэҕэ сүүрүгүрдэр.
Алаастар отторун састааба сүрүннээн бэттиэмэ, арыылар отторо бэттиэмэ былааһыктаах кулун
кутуруга, ача, бэттиэмэ, өлөҥ уонна араас оттор. Биһиэхэ киирэр улахан үрэхтэр ааттара: Дьэҥкиидэ,
Нэлим, Лаппаарыйа, Тэгээн үрэхтэрэ. Алаастартан, үрэхтэртэн ураты аҕыйахуолбалар, кытыллар,
маардар, тыымпылар бааллар. Маны таһынан Түүлээх Халыматыгар сыһыарыллыбыт 67 га,
Мандан үрэҕиттэн сыһыарыллыбыт 118 га сирдэр бааллара.
Кэлин 1992 с. оҥоһуллубут «Мүрү» совхоз хаһаайыстыба иһинээҕи сирин картатын экспли-
кациятын быһыытынан уопсай сыһыарыллыбыт сир иэнэ барыта 8720 га. Ол иһигэр: бааһыната
834, оһорбото 7, ходуһата 3641, мэччирэҥ 2200 онон тыа хаһаайыстыба сирэ-уота барыта 6682 га
сир. Талах 155, бадарааннаах сир 397, уу 1207, суолга 88, о.д.а. сирдэр 191 га сирдэрэ бааллар.
Нэһилиэк алаастара бары кэриэтэ кыра чоҥкучах, хатын чараҥнарынан бүүрүктэммит кыра иэннээх
алаастар. Алаастартан Мүрүттэн ураты, Чараҥ өттүгэр: Хааҥхара, Даккы Быйдылыын,
Майаҕаска: Чаҕадыма, Лампаайы, Куотука, Элэһин, Хатыҥ сыһыы алаастар бааллар. Итилэр
даҕаны 50 гааттан ПО гааҕа диэри иэннээхтэр. Арай соҕотох Хатыҥ сыһыы сайылыга 342 га
сиригэр тэҥнэһэр.
Хоро нэһилиэгин олорор уонна тыа хаһаайыстыбатын сүрүн сирин-уотун ылан, онтон туһанан
олох олорон, аһаан-сиэн иитиллибит ийэ сирэ Мүрү алаас буоларынан кинини анаан-минээн сыр-
даттахха табыллар.

Мүрү алаас
«Саһарҕа сардаҥалаах, сарсыарда күннэтэ күөрэйэр күнүн кытта Мүрү, Мүрү барахсан мүөт-
тээх салгына дыргыйан, күөх унаар урсунун одуулуу көрө турдаххына, олоҥхо кыраайытган олох
уратыта суох эбит.
Туруору тумулларын, хайа курдук хадьааһыннарын, эгэлгэ киистэлээх эргэнэ тыаларын, 80-ча
арыыларын, күлүмнэс күндүл үөстэрин, уҥаат-маҥаат хоннохторун эргитэ санаатаххына, тоҕус
туруйалаах, сэттэ кыталыктаах, Өреөбөт өтөннөөх, кэрээбэт кэҕэлээх кэрэхсэбиллээх кэрэ дойду.
Модьоҕо мыраанын быарыгар ыттан, сиэттиһэ сылдьан ситии быанан ситэри кэмниир буоллар,
омуна суох уонча күөҕүнэн тараадыйан түспүт сир киэнэ сиэдэрэйэ, дойду киэнэ дьоһуннааҕа.
Хаска ылыаххыный, үтэ үүнэр үкэр күөх оккун, аргыый аҕай долгулдьуйа хамсыыр арыы саһыл

72