Page 77 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

1 " = = ^ = Хоро нэһилиэгин историята = = = = = = = = 1 = .. "г::::::
бэтиэмэтин, ойуу-бичик, оһуор-силик, сибэккилээх сис арыы кырдалларын, уостубат уйгулаах улуу
уолбаларын. Кэпсээн буолбут кэтит иэннээх киэҥ Мүрү эбэккэм» диэн уобарастаан суруйбута
Николай Пестряков.
Мүрү диэн, алааһын эрэ буолбакка, күөлүн эмиэ ааттыыллар. Олохтоохтор ытыгылаан күөлүн
үксүгэр Эбэ диэн ааттааччылар. Хоту өттүгэр Аччыгый эбэ диэн ааттанар туспа бэрэлээх /бүөр-
дээх/. Билигин көрүүгэ ордон сытар күөлүн көхсө хонуутунааҕар кыараҕас. Баар суруйуулары
ырытан уонна алаас сирин-уотун сирийэн көрдөххө, Эбэ хойукку уутуйуута XIX үйэ ортотун саҕана
буолан ааспыт. Эбэ күөлэ улахан уута 15 үөстээх, Муҥхалыыр 60 туоналаах, оттонор 65 арыылаах,
барыта 70-тан 80 диэри уутун таһыма намтааһыныттан уонна үрдээһинитгэн тутулуктанан уларыйа
турар ахсааннаах арыылардаах. Эбэҕэ бэйэтигэр 14 көлүйэлэрдээх, 18 күөллэрдээх, алаас иһигэр
баар 61 араас суол ааттардаах түөлбэлэрдээх, 9 дьохсоот тумуллаах, 10 улахан киэҥ аартыктаах,
55 сатыы киһи уонна мае тиэйэр аартыктаах.
1851 с. Бороҕон улууһун кулубата С.Васильев-Кылыыкынай, эбэ уутун түһэрэн ходуһатын
кэҥэтинээри хоруу хордоро сатаан баран кыайбатах. 1909-1910 сс. «тэлигирээмэ курааныгар» даҕа-
ны хотторботох. Кэлин колхозтар тэриллиилэрин да саҕана /1930-е сылларга/ алаас улахан аҥарыгар
Эбэ уута долгуннурара. Саас аайы Дьэҥкиидэ, Бурҕаанай үрэхтэр уулара күөлгэ кутуллара. Кэлин
бу үрэхтэр уулара сүүрүгүрбэт. Эбэ уута уоллар уолан иһэр. Эбэ уута сылга ортотунан сааскы
хаар уутуттан уонна үрэхтэртэн киирэр ууттан 7,94 мөл.куб.метр уунан эбинэр. Оттон улахан
кураан сылларга күөл уутуттан ортотунан 11,1 мөл.куб.метр уу паар буолан көтөҕөрүн, Илин
Сибиирдээҕи РСФСР мелиорацияҕа уонна уу хаһаайыстыбатыгар министерствотын Дьокуускай-
дааҕы отделениета үөрэппитэ. Онон, эбэ күөлэ сайын аайы 3,1 мөл.куб.метр ууга наадыйара
дакаастаммыт. Мүрү күөлүн интенсивнэй уолуута сылтан сыл аайы улаатан, уутун саппааһа
биллэрдик аччаан иһэрин түмүгэр, туус уонна известка суурадаһыннара хойдубутун түмүгэр,
алаас айылҕатыгар, тулалыыр эйгэҕэ уонна олохтоох нэһилиэнньэҕэ улахан охсуулаах буолан иһэр.
1960 с. сайын государство кыһамньытынан Бороҕон бөһүөлэгин таһыгар оччотооҕу Якутскай-
дааҕы геологическай управление геологтара 601 м. дириҥнээх скважинаны үүтгээбиттэрэ. Онно
дириҥнэ диэри кырылас кумах дьапталлан сытар. Арай саамай үрдүкү 43 м. халыннаах четвер-
тичнэй диэн ааттаах геология историятын кэлин кэрдиис кэмигэр мунньуллубут араҥа кумаҕа
балай эмэ булкаастаах, 320 м. дириҥнээххэ диэри барыта дөйө тоҥо сытар. Онтон аллара ириэнэх
кумаҕы дьөлү үүттээн истэххэ, 374-403 уонна 458-567 м. дириҥҥэ сытар бөдөк туораахтаах кумах
араналарыгар сир аннынааҕы уу баар. Нуорманы таһынан туус суурадаһыннаах буолан иһэр уу
быһыытынан туһаныллара табыллыбат.
Таарыччы аҕыннахха, үөһээнтги 43 м. халыҥнаах буордаах кумах алын өттө мунньуллуутугар
эбэбит Лена өрүс кыттыгастаах. Быданнааҕы үйэлэргэ /30-50 тыһ.сыллааҕыта/ өрүс сүнньүн
илин энэрэ билигин Майа, Төҥүлү, Мүрү күөллэринэн ааһара. Онтон кэлин Лена сүнньэ сыыйа
арҕаа сыҕарыйан хочото билигин Аллараа Бэстээҕинэн, Суоттунан мунурданар. Оннук киһи өйүгэр
баппат сүнкэн уларыйыылар буолбуттарын геология чахчылара саарбахтааһына суох туоһулуул-
лар.
Мүрү алааһы даҕаны, Эбэ күөлү даҕаны киэбэ-киэлитэ уларыйа турбутун үһүйээннэр эмиэ
бигэргэтэллэр. Уус-Алдан оройуонун үөрэҕин салаатын инспектора А.И.Федоров 1941 сыллаахха
суруйбут үһүйээнэ биологическай наука доктора профессор А.Д.Егоров үлэтигэр киллэриллэн
бэчээккэ тахсыбыта. Онно кэпсэнэринэн Мүрү 1670-80 сыллардаахха Чалбаат диэн ааттанара.
Ол саҕана хара тыа ортотугар 12-13 тус-туспа кыра симилэх көлүйэлэр эрэ бааллара үһү. Чугас,
арыый үрдүк соҕус сиргэ сытар икки улахан күөл уута билиини тоҕо көтөн киирэн, Чалбаат
көлүйэлэрэ таһымнааннар биир улахан Күөл буола силбэспиттэр. Бу күөлү Майаҕатта Бэрт Хара
манна төрөөн-үөскээн ааспыт доҕорун, эбэҥки киһитин кэриэһигэр, кини аатынан Мүрү диэн
ааттаабыт. Ф.П.Врангель суруйарынан, эбэнки кинээһин аата үйэтитиллибит үһү. Онон киһи аата
иҥэриллибитин итэҕэйиэххэ сөп. Үһүйээҥнэ үүнэн турбут мастар күөл түгэҕэр билишгэ диэри
сыталлара эмиэ ахтыллар. Үһүйээн сүрүн ис хоһооно сөп, хас да чугас-чугас сытар күөллэр икки
ардыларынааҕы арҕас сирдэр муустара ууллан сууллубуттара, ол түмүгэр биир нэлэмэн баараҕай
улахан күөл буолан тахсыбыта чуолкай. Арай ол баара суоҕа 300 эрэ сыллааҕыта буолбут курдук.
Итэҕэйиэххэ уустук.
«Оттон олохтоох кырдьаҕастар тугу кэпсииллэрэй? Былыыр -былыр Мүрү тус-туспа күөллэр-
дээх, көлүйэлэрдээх, онон-манан саадахтанан, үтэн кииртэлээбит тумус, ой тыалардаах, чараҥ-
нардаах, арыы хатыҥнардаах, олор икки ардыларынан ырааһыйалардаах, кырдал хонуулардаах
сир эбит. Ол тыаларыгар киис, атын да күндү түүлээх кыыллар хорҕоллонон хойуутук үөскүүллэрэ

73