Page 78 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

= = = = = ^ ^ Дойдум - Уус-Алдан Хорою , : : : = = = = =

үһү. Онтон угут-өн дьылларга улаханнык уутуйан күөллэрэ, көлүйэлэрэ хааларыттан тахсаннар,
бары биир буола силбэһэннэр, элбэх илиилээх-атахтаах, арыылардаах баараҕай күөл үөскээбит.
Ити хаһан буолбутун оччотооҕу кырдьаҕастар билбэттэр, сабаҕалыы да соруммат этилэр. Са-
наатахха сана тиийбэт, быдан быдан былыргы үйэлэр анараа өттүлэригэр буолбут түбэлтэ курдук
өйдүүллэрэ. Өссө Мүрү күөл хаһан эрэ Хопто туоллума, Дириҥ Чаҥкыдаайы, Аан чалбаа диэн,
кэнники умнуллан, үһүйээннэргэ алгыстарга эрэ ахтыллар буолбут кырдьаҕас ааттардааҕа үһү
диэн кэпсээн-номох баара. Олохтоохтор итилэри мэнээк ахтыбаттара. Айыыргыыллара. Сорох
мындыр кырдьаҕастар бу ааттары алаас биир кэлим күөлэ үөскүөн иннинээҕи, тус-туспа күөллэр
ааттара эбиттэрэ буолуо диэн сабаҕалыыр этилэр. Маннык сабаҕалааһын арааһа оруннаах буолуон
сөп. Кырдьаҕас ааттара эрэ буолбакка, олохтоох Мүрү диэни даҕаны мэнээк туттубат этилэр. Ол
оннугар күннээҕи кэпсэтиигэ «Эбэ арыыта», «Эбэ халдьаайыта», «Эбэ куулата», «Эбэҕэ муҥха-
лыыбыт», «Эбэҕэ оттуубут» диэн курдук. Наар эбэ диэн тылы тутталлара. Алаастарын иитин
иһигэр сылдьар кэмнэригэр, ордук дьон сааһырбыт өртүлэрэ бу үгэһи халбаҥнаабаттык тутуһал-
лара. Арай, ыраах атын сиргэ сылдьар буоллахха, оччоҕуна ханнык тылы туттар көҥүл буолара.
Бу түбэлтэҕэ итэҕэл күөрэйиитэ буолбакка, төрөөбүт ыыры, ийэ буору ытыктааһын, сүгүрүйүү,
киниэхэ харысхаллаахтык сыһыаннаһыы көстөр быһыылаах.
Маннык аарыма алааһы, арҕаа сыырын үрдүттэн көрдөххө, киэҥ хонуута суох, үгүс өттө уу
сир курдук буолан көстөр. Хараҕа төрдүттэн ыла анды аатыран түһэр биир улахан үөһэ Маҥан
күөл, онтон салгыы Халтаҥ үөс, хал ыҥ ойуурунан саба үүммүт куула сыыр анньан эргийэн, Сабарай
тумсун аннынааҕы Чыычаахтыыр үөһүгэр анньыллар. Кыргыдай үөһүнүүн биир кэлим уу буолан
килбэһийэрэ, ону аһара көрдөххө Болуон үөс харах далана ыран тиийэр ырааҕар күөх урсун буолан
сытар хонууга - Мындааба ойоҕоһугар тиийэ киэптии нэлэһийэн, ортото томтойон көстөрө. Биир
сиртэн туран киһи сатаан аахпат, иитин-саҥатын булбат арыылара солко күөх хойуу хомуһунан
бүүрүктэнэн сыталлара, оттон илин сиэллээх ааттык үрдүгэр туран көрдөххө, ыраахтан үмүрү
тардыллан, таҥнары дьалкыллан түһэртэлээбит, сарбынньах ойуу курдук тумус, ой тыалардаах,
хатын чараҥнардаах, бөлөх үөттэрдээх, уун дураар хочолоох, үгүс өттө хонуу сир курдук буолан
өссө ордук тупсан, кэрэтийэн көстөрө. Күөлүтолору, айылҕаттан бүтүн эрдэҕинэ, кырдьык даҕаны,
аатырыан аатырбыт, сураҕырыан сураҕырбыт олоҥхоҕо этиллэринии, дойду долгуруута - дойду
сир киинэ - сир эбит этэ эбээт - Эбэбит- Мүрү барахсан! Түгэҕэ ыраахха диэри сандааран көстөр
ыраас, дириҥ уутугар собо, алыһар, кыракый балыктар олус хойуутук үөскүүллэрэ. Адаҕа саҕа
бөдөҥ, эмис соботунан, оройуон эрэ иһигэр буолбакка, Өлүөнэ илин эҥэригэр киэнник сураҕырара.
Аҕа дойду сэриитин сылларыгар балыксыттар биригээдэлэринэн үлэлээбит кырдьаҕас пенсионер
Максимов В.Е., оҕуруоччут М.В.Бурцев кэпсээннэринэн 1943 сыллаах кыһын оройуон үрдүнэн
4200 центнер собо балык бултаммытыттан, үгүс өттө Мүрүттэн бултаммыта диэн кэпсииллэрэ.
Эмиэ ити сылларга Хоро нэһилиэгин балыксыттара М.В.Бурцев, А.А.Бурцев үгүс өттүн Мүрүгэ
мунхалааннар, сыллааҕы былааннарын 300%-ҥа тиийэ толортуу сылдьыбыттара. Дьэ, итинник
көмүс хатырыктаах өлгөмнүк үөскээбит көтөр кынаттаах эгэлгэтэ түмсүбүт, анды киллэрбит,
хаас саарбыт эбит».
Билигин былыргы докумуоннары уонна баар чахчылары кытга билсиэҕиҥ. «...Сибиир маҥнайгы
картатын 1698 сыллаахха оҥоһуллубут Семен Ремезов «чертеһа» буолар. Ол картаҕа Саха сиригэр
баара -суоҕа суос-соҕотох биир күөл уруһуйдаммыта, Мүрү эбит. Аатын суруйалларыгар Кури
диэн буолан тахсыбыт. Аны туран Лена хос үөһүн кытта үрэҕинэн силбэһэр гына көрдөрүллүбүт.
Ленаҕа түһэр үчүгэй үрэҕи /сорох былыргы карталарга Колахтаах эбэтэр Ыныаканы диэн
суруйаллар/ уонна бастаһа сытар, арҕааттан Мүрүгэ киирэр Байдыманы сибээстээх биир үрэх
курдук тилэри сурааһынынан ойуулаабыттар. Мүрү хаатын толору ууланыытыгар кырдьык Ленаҕа
даҕаны сүүрүгүрдэ сылдьыбыт буолуон сөп.
Нууччалар Ленаны таҥнары налбанан устан кэлэн маҥнай Суотту сиригэр куорат туталлар,
Бороҕоттору кытта бодоруһар, Өнөкөй баатыры кытта доҕордоһор, аймахтаһар, Семен Дежнев
Сючю Абакаяданы кэргэн ылар кэмнэригэр чугас эргин күөллэртэн Мүрүнү бэлиэтии көрөн,
киэҥин-куоҥун кэрэхсээннэр сурукка киллэрэ оҕустахтара. Онно олоҕуран Семен Ремезов Сибиир
маҥнайгы картатыгар Байкалы кытта биир кэмҥэ тэҥҥэ бэлиэтэттэҕэ.
Саха АССР народнай суруйааччыта Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон көҕүлээһининэн Арыы-
Тииккэ тэриллэр «Доҕордоһуу» музейыгар Семен Ремезов «чертеһун» куопуйата биир боччумнаах
экспонат буолан көрөөччүлэр болҕомтолорун тардыаҕа. Нууччалар уонна олохтоохтор үйэлээх
үтүө доҕордоһуулара, убай-быраат буолуулара Суотту, Мүрү кырдалларыгар төрүттэммитэ эбээт
диэн кэнэҕэски көлүөнэлэргэ кэпсэл буолуоҕа.

74