Page 54 - Майаҕатта Бэрт Хара

ДОАИЛҔЛТТЛ 1» )РТ ХАРА

1. БЭРТ ХАРА

Бороҕоҥҥо Дадыр-халыҥ-сон эмээх-
син диэн баара. Кини бу билигин Бэрт
Ууһа нэһилиэк сирэ «Кыыс хаҥа» диэн
эбэ соҕуруу өттүгэр «Кыһыл сыыр» диэн
баар, ол анныгар эбэ иһигэр олохтоох. Бу
«Хаҥа» эбэ өрүстэн тахсар “Тампа” үрэх
сүнньүнэн баар сир. Ол сиргэ икки-үс
көлүйэ уу баар.
Дадыр-халыҥ-сон эмээхсин эрдээҕэ
биллибэт. Биир эрэ оҕолооҕо иһиллэр,
оҕо эрдэҕинээҕи аата Байыттыман, Ма-
йаҕатта, кэнники Бэрт Хара диэн. Кини
20 сааһыгар дылы босхоҥ, хаампат. Ийэтэ
салааскаҕа тардан, бултаан аһатар: балык- Дмитрий Иванович Дьячковской—Сэһэн юло \
тыыр, куобахтыыр, кыыллыыр-кэрийэр. (1905-1948)
Ол сылдьан, биирдэ оҕотун тардан, ол биллиилээх фольклору хомуйааччы
«Кыһыл сыыр» үрдүтэр дабайан тахсан
иһэн эмээхсин халтарыйан дэлби түһэн ох- судургу дьиэтигэр тахсар. Онно аараттан
тор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур: «Эн бу айы- куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕы-
лаах босхоҥ киһи буолаҥҥын эрэй-буруй на, илиитин таһынан тиэрэ ол курдук
бөҕөнү көрөн эрэбин, бачча сааскар диэри хаһыйан кэбиспитэ онно өлөр. Кыһам-
сүһүөххүнэн туран дугумматыҥ!»— диэн. макка дьиэтигэр тиийэн ийэтитэр балы-
Онуоха уола, үгүс саҥа суох, батыйатынан гын хостотор, эһэтин ийэтэ эмээхсин ба­
эмээхсини быһа түспүт, тобугун быһа бы- ран сүтэн кэлэр.
раҕан, хаан таһаарар. Ону көрдөөн «ийээ» Куобахтыыр, онно түнэ сонугар бы-
диэн, икки атаҕын унунахтаан, «остум» тырыыс курдук оҥоһуулаах, баайар,
диэн, онтон ыла туран атаҕа ыалдьыбат, иилэр чурумчу быалардаах. Онно тула
өлүөр буолар. иилэн киирэр. Ону иһэрин көрдөххө,
Оҕо улаатан, булчут буолар: куобах­ көмнөхтөөх харыйа курдук (саҕа) киһи
тыыр, бултуур, балыктыыр буолар, өрү- бытырыыстанан иһэр буолар үһү.
һүнэн, Аллан төрдүнэн төгүрүччү уон- Сэбэ-сэбиргэлэ: ох — кураахтаах саа,
нуу көстөөх сиринэн күнүнэн сылдьан, куонньалыктаах, батыйалаах.
айалыыр, туһахтыыр, сохсолуур. Күөл- Ол курдук сэлиик, бөҕө, бөдөҥ киһи
лэригэр — Мүрү, Хаҥа күөллэргэ — ку- булдунан олорор, чугас син ыаллардаах,
Й У У Р Д У У Р киһи буолар. Олус көнө, кэнэн, манна сүөһүлээх биир Хоро Баҕыыр
судургу, оннук-маннык диэн саҥарбат- оҕонньор диэн сэниэ ыал баар.
кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук буолар. «Куобахтыы сылдьан биирдэ өрүс
Икки улахан тиитинэн наарбалаан, уһун уҥуор арҕаа Ытык-хайа үрдүгэр баар
түөрэй оҥостон, баҕадьы (муҥха) ийэ- айаларын биир сүүнэ киһи суола кэрийэн
тин курдук куйуурунан саас күөлгэ кии- көрөн куобаҕын хомуйан ылар үһү. Ону
рэн кытыытыгар ойбон алларан талаҕы суолун батыһан-эккирэтэн иһэн көөртө,
хатан, эрийэн тиэрбэс курдугу ойбону- ол курдук иһирдьэ, кытылга биир килэ-
гар быраҕар, ол кэннэ күөл ортотугар гир сымара таас курдук киһи күөстэнэ
киирэн тэһэн, куйуурун уган булкуйар. олорор эбитэ үһү. Тиийэн кэпсэтэн бил-
Онно били урут укпут талаҕа ойбону- сибитэ Дыгын баай уола Таас Уллуҥах
гар түрдэстэн кэлэн көһүннэҕинэ, эбэ- диэн буолар. Сэһэргэһэн, тэҥ күүстээх
тэр сылгы баһын курдук соруйан укпут көрүннээх курдук буолан, Таас Уллуҥах
мууһа уулуннаҕына уурайан, түөрэйдэри дьулайан, Бэрт Хара кыһаммакка, тыы-
куйуурун сүкпүтүнэн, көрбөккө эрэтин, тыһыа суох буолан арахсаллар. Боруок-

52