Page 56 - Майаҕатта Бэрт Хара

>1АЙАҔАТТА БЭРТ ХАРА
өрүскэ Суотту, Нам, Хоро, Саһылыкаан лайан биир ураһаларын Бэрт Хара диэки
нэһилиэктэринэн былаһан олорор. өттүн хаалларан, аҥар өттүн илдьэ дой-
Дыгын баай тахсан ыһыаҕар Бэрт Ха- дулууллар. Ону Бэрт Хара кэннилэрит-
раны ыҥыран ураһатыгар киллэрэн, үс тэн эккирэтэн киирэн, Хапсаҕай аартыга
бууттаах ымыйанан кымыс биэрэр. Онно диэкинэн киирэн, өрүскэ болуоттанан,
үөрүктүйбүт атыыр кылын кырбаан ку­ Хатыҥ арыы диэҥҥэ болуотун тохтотон,
тан айах туттаран, алаҥахтыы тоһуйар. Дыгын уола Таас Уллуҥах диэни көр-
Бэрт Хара иҥиннэрбэккэ иһэ олордоҕуна, сөн, ол эйэлээх киһитин курдук кэпсэтэн
Дыгын баай бэйэтэ сытыы кылыһынан «эккирэтимэ» диэбитинэн сөбүлэнэн,
сырбатар да, Бэрт Хара аһаран биэрэр. «бу сир миэнэ» диэн ол Хатыҥ арыыны
Оонньуу курдук буолан төгүл оонньуу- сир ылынан төннөн тахсар. Ол курдук
ну толору оонньуурга, ол курдук алаас Бэрт Хара көнө, кэнэн, өһүөмдьүлүүрүн
уҥуор саҕахха, сылгы сааҕа өтөҕө баа- билбэт киһи эбит.
рыгар куйаҕаччы (күөрэгэй) чыычаах Кинини Дыгыҥҥа күтүөт той буол-
түспүтүн көрөн, Бэрт Хара аҥаабыллаан та диэн кэпсээн олох сымыйа суол. Хата
ытан саайбыта чыычааҕа бураллан үөһэ Дыгын баай бэйэтинэн тахсан ыһыах
көтөр — өлөр. Оҕо ыраах аҕай тиийэн ыспыта буолан албыннаан, ыҥыран
түспүтүн булан ылан кэлэр. өлөрөн аатын ылаары гынан баран, таах
Ол курдук төҥүргэскэ сыал буолар төннен турар.
ньуурдаах иҥэһэни ытан ньуурун та- Бэрт Хараны биир тонус буойуна
бан төҥүргэһи хайа көтөн ох ааһа ту- соҕотохто ытан өлөрөн турар, хоту дуу,
рар. Ол курдук оонньоон билсэн, Дыгын илин дуу, унуоҕа биллибэт».
бөҕөстөрө тулуйумуна, бэйэтэ да дьу-
И.И. Ефимов, Д. С. Крылов уонна Ф.Р. Крылов диэн
Уус-Алдан дьонноруттан С.И. Боло суруйуута,
1932 с. С.И. Боло рукопиһа.1

2. МАЙАҔАТТА БЭРТ ХАРА

Былыр 1500 сыл бэтэрээ өттүгэр (XVI үһү. Ойууттар абааһыга
үйэҕэ) Бороҕон улууһугар Эбэрикээн арааһынай толугу биэрэ
эмээхсин диэн үөскээн олорбута үһү. Бу сатаабыттар да, туох да
эмээхсин төрөөбүт аҕатын-ийэтин аатта- туһа суох буолбут. Эбэ­
ра иһиллибэт, эрин аата эмиэ биллибэт рикээн эмээхсин, саха-
буолан баран, киниттэн биир уол оҕо лыы да буоллар, син сээ-
төрөөбүт. Бу оҕо бэрт үөскүлэҥ, улахан, кэйинэн эмтиир буолбут.
эр сирэйдээх-харахтаах оҕо буолан баран, Майаҕатта атахтаммакка
атаҕынан хаампат босхоҥ буолан, тоҕус сыппыт.
сааһын туолуор диэри сыппыт үһү. Тоҕуһун туолбутун
Ийэтэ Эбэрикээн уолун ааттаабыт, кэннэ, арай биирдэ Эбэ­
Майаҕатта диэн, уонна бу эмээхсин бэйэ­ рикээн эмээхсин уолугар
тэ бэрт дьадаҥы үһү. Онон бултаан-ал- кытыйаҕа хаан аҕалан
таан аһатар уонна бэрт аҕыйах ынахтааҕа биэрбит. Бу хааны кини А.С. Порядин
үһү, онон хайа кыайарынан уолун ииппит. хантан да ылбыта бил­ (1870-1956)
Уола босхоҥ буолан сытарыттан эмээхсин либэт. Сүөһүттэн дуу, кө- саха фолъклорун
аба бөҕөнү абарар, санаа бөҕөнү санаар- төртөн-сүүрэртэн дуу, хомуйааччы
ҕыыр үһү. Оннооҕу-маннааҕы ааттаах биллибэт. Уола Майаҕатта
ойууттары ойуунната-кыырдара сатыыр бу хааны ылан иһэн кээспит. Ол испитит-

1 Саха фольклора. Хомуурунньук — Д.К. Сивцев. — Саха сиринээҕи кинигэ издательствота. — Якут-
скай.— 1970, — с. 176-178