Page 202 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

II ӨСПӨХ нэһилиэгэ

бин диэн, сүөһү тобуяу үктээбит оҥхойугар түбэһэн, бүдүрүйэн тиэрэ баран түспүт.
Ону адҕас оҕунна диэн, иккиһин киллэрээри гыммыттарын, аҕам буолумматах. Тоҕо
киирбэтэҕин ыйыппыппар: «Син биир кыайыа этэ, оҕо эрдэҕиттэн туста үөрэммит
дьарыктаах буолан, албаһа, уҥа-хаҥас хамсанан халбархайа бэрт этэ, кыайыа этэ», —
диэбитэ.
Оччолорго Быйааба — Назаров Иван Яковлевич — саамай күннээн туста сылдьара
үһү. Ол кэнниттэн аны мас тардыһыыта буолбут. Быйааба эмиэ кими да тулуппатах.
Эмиэ аҕабын Ньукулайы хаайан киллэрбиттэр. Аҕам иккитэ төхтүрүйэн тардан тулуп-
патах. Онон мас тардыһыытыгар бастаан тахсыбыт. «Быйааба төһө да аатырдар, тура
күүһүнэн миигин оччо-бачча баһыйбат этэ», — диэн аҕам кэпсиирэ.
Аҕам эдэр сылдьан элбэхтэ таһаҕас таһыытыгар Ааллаах Үүҥҥэ эҥин айан бөҕөҕө
сылдьыбыта. Онно элбэх оройуон бэртэрэ киэһэ симиэбийэҕэ (зимовье — таһаҕас
таһааччылар хонор дьиэлэрэ) түмсэн, наар мас тардыһар, араастаан күрэстэһэр эбит-
тэр. «Мас тардыһыытыгар кимиэхэ да иннибин биэрбэтэҕим», — диирэ аҕам.
Бөдөҥүн-садаҥын, халыҥын, күүстээҕин иһин дэлэҕэ Боссоой Ньукулай (Улахан
Ньукулай) диэхтэрэ дуо. Өлүөр диэри ол аатынан сылдьан анараа дойдуга аттаммыта.
Аҕам дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэ-көстө сатаабата, балай эмэ кыахтаах киһи бэрт сэмэй-
дик олорбута. Аҕам туһунан, түгэнинэн туһанан, кылгастык аҕыннахха итинник.
Ийэлээх аҕам Дьэгэтэк диэн алааска олорон, холкуос араас үлэтигэр үлэлээбиттэрэ.
Бу Дьэгэтэк диэн Дүпсүн улууһун I Өспөҕүттэн төрүттээх Петр Алексеевич Афанасьев,
норуокка биллэринэн, Бөтүрүүсэ баай диэн киһи төрүттээбит олоҕо. Кини Уйбаан
Бөлөнүүскэй диэн тыһыынча сүөһүлээх, Батыйалаахха олохтоох баай киһи кыыһын
кэргэн ылан, Дьэгэтэккэ үйэлэрин тухары олорбуттара. Бу айан аартыгар турар үтүөкэн
алаас. Бөтүрүүсэ баай уҥуоҕа бу алаас арҕаа баһыгар, тумул үрдүгэр хараллан сытар.
Ыраахтан маҥан кырааската кылбайан көстөр, сиэдэрэй эргиирэ эргэрэн, алдьанан
эмэҕирэн, от-мас бүөлүү үүнэн тумула бүрүллэн эрэр.
Мин уоттаах сэрии ортотугар төрөөбүт буоламмын, оччотооҕу кэмҥэ дьон-сэргэ
хайдах олорбутун, үлэлээбитин билбэппин. Кэлин кырдьаҕастар кэпсииллэрин, ахтал-
ларын эрэ истэрим. Чахчы да дойду үрдүнэн, сэрии силлиэтэ ыар охсууну, урусхалы,
элбэх өлүүнү-сүтүүнү, ночооту, оспот бааһы оҥорбут, хаалларбыт эбит.
1948-49 сыллартан ыла ону-маны удумаҕалыыр буолбут эбиппин. Ол сылларга сайы-
нын олус да итии, куйаас күннэр турбуттара. Ол быыһыгар аны баһаардар тураллара.
Биһигиттэн олус чугас, баара-суоҕа биир километрдаах сиргэ баһаар турбутун 5-тээх
дуу, 6-лаах дуу сылдьан дьону батыһан баран, салла көрбүппүн өйдүүбүн. Тыа барыта
умайан күүдэпчилэнэ турара көрөргө сүрдээх хартыына этэ. Хайдах умулларбыттарын
билигин да өйдөөбөппүн, бэйэм да дьонтон сураспакка хаалбыт эбиппин. Кэлин ол
тыаҕа моонньоҕоннуурбутун эрэ өйдүүбүн. Кытыытыгар дьэдьэн үүнэрэ.
Ол сут-кураан кэмигэр аһыҥа бөҕө турбута, сырдырҕаан олороро. Сайын саҕала-
ныыта холкуос үлэһиттэрэ ураҕас маска маарылла мөһөөччүк баайан, онно аһыҥа эмин
кутан, оттуур ходуһаны биир гына сахсыйан алааһы эмтииллэрэ. Ол курдук алаастары
барыларын кэрийэллэрэ, эмп бурҕайан олорор буолара. Бу наһаа ыарахан, сылаалаах
үлэ этэ. Аны бырдаҕа, күлүмэнэ төһө эрэ сордоон эрдэҕэ. Ону ол диэбэккэ бу дьаат
ортотугар үксүн кыргыттар үлэлииллэрин көрөрүм. Төһө эрэ дьааты сиэн, сүһүрэн,
доруобуйаларыгар оҕустараахтаабыттара буолуой?! Ол да иһин сорохторо эрдэ бараах-
таатахтара.
Аны сиэмэ ыһыллар бааһыналарын тула, метртэн ордук дириҥ быһыылаах этэ,
окуопа курдук омуһах хаһаллара. Аһыҥа бөҕө түһэрэ. Ол үүнүүлэрин көмүскүүр ньы-
малара этэ.
Кыһынын оҕонньоттор сыарҕа адарайын курдук, сонос соҕус титириги суоран, ада-
рай оҥороллоро, онтуларын бааһынаҕа ойоҕоһунан туруоран хаар типтэрэллэрэ. Ол
аата сайыҥҥыга бааһыналарыгар сиик хаһааналлара. Ол адарай мастара өргө диэри

198