Page 103 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

БЭРТҮУҺҮН нэһилиэгэ

Дойдубутугар эмиэ аччык аҥаардаах олох салҕаммыта. Бу кэмнэргэ сирбит-уоппут,
төрөөбүт айьшҕабыт күүс-көмө буоланнар тыыннаах кэлбит эбиппит. Аҕабыт Удаҕан
диэн сир уутугар мундулуура, Бодоҥ күөлүгэр туунан быччыыкалыыра. Оҕолор кыа
угун, кииһилэ отун үргээн, буһаран сиирбит.
Мин 13 саастаахпар аҕам Элэһинтэн Алексеева Евдокия диэн дьахтары кэргэн ыл-
быта. Маачаха ийэбит биһиэхэ үчүгэй сыһыаннааҕа, таҥаспытын абырахтаан, саҥаты-
гар түһэрэн, сүөһү тириитин талкылаан, этэрбэс кэтэрдитэлээн абыраммыппыт.
1943 сыллаахха Орто Эбэ оскуолатыгар үөрэнэ киирбитим. Бииргэ үөрэммит оҕолор-
бунан Колодезников С.А., Ефимова М.С., Трифонов С.П., Замятин Ваня буолаллар.
Учууталбыт Бурцева Акулина Дмитриевна, оскуола дириэктэрэ Замятина диэн этилэр.
Оскуоланы Чирэпчиттэн Тотоҕон диэн сиртэн саха дьиэтин көтүрэн Орто Эбэ хал-
дьаайытыгар Говоровтар дьиэлэрин арҕаа өттүгэр туппуттара. Бастакы остуораһынан
Ширяева Мария үлэлээбитэ. Биһиги аҕабыт оскуола 10-ча оһоҕун соҕотоҕун оттубута,
ол көһөн кэлбит дьиэҕэ Чирэпчи оҕолоро олорорбут. Ийэбит остуорастыыра.
Ити сылларга оҕо үксэ ымынах буолан, хара мааһынан эмтэнэрбит. Онтон аны корь
диэн ыарахан ыарыы турбутутар, оҕо бөҕө ыалдьыбыта. Оҕо үксэ чэпчэкитик аһарым-
мыта. Мин Бурцев Валерианныын күүскэ ыалдьыбыппыт. Дьонум суохтара буоллар,
өлөр эбиппин. Үчүгэй эмп-томп да суоҕунан, уһуннук ыалдьан, ыарыым тыҥабар ох-
сон, уһун кэмҥэ диспансерга сытан эмтэммитим. Онтон оҕустаран, оскуолабын уонча
сыл үөрэнэн бүтэрбитим. Салгыы Бороҕоҥҥо үөрэнэ киирэн баран, доруобуйам кыай-
бакка, ситэ үөрэммэккэ дойдубар төннөн тахсан, холкуос үлэһитэ буолбутум.
Биһиги аҕабыт ити кэмҥэ Чирэпчиттэн чугас Бастыҥ диэн сиргэ оҕуруот аһын үүн-
нэриитигэр үлэлиирэ. Манна ыраах Корея сириттэн 1935 с. кэлбит Ли Хан Ку диэн
киһи үлэлээбитэ. Кэлин Баһылай диэн нууччалыы ааттаммыта. Сахалыы саҥарара.
Пестрякова Прасковьяны кэргэн ылан, 4 оҕоломмуттара. Икки уол: Ваня, Вася кыра
сылдьан, ыалдьан өлбүттэрэ. Билигин уола Лигорий, кыыһа Зоя Бороҕоҥҥо олорол-
лор. Лигорий Чирэпчигэ араас үлэҕэ үлэлээбитэ. Суоппар идэлээх. Кэргэннээх, 2 уол
оҕолоох, сиэннэрдээх. Зоя Иван Охлопковка кэргэн тахсан, элбэх оҕолоохтор, сиэн-
нээхтэр, хос сиэннээхтэр.
Бастыҥҥа араас оҕуруот аһын олордоллоро. Хортуоппуй, хаппыыста, оҕурсу, мор-
куоп, сүбүөкүлэ, эриэппэ, турнепс, редиска, табах, луук икки суордун. Онно сир
оҥоһуутугар оҕус сиэтээччинэн сылдьыбытым, аҕабын кытта көмөлөөн, сыыс от
ыраастыырбыт, уу кутарбыт. Ону сэргэ ыанньыксыттар ынахтарын ыамҥа булан, үүрэн
аҕалтыырбыт. Күҥҥэ түөртэ ынахтарын ыыллара. Күһүҥҥү сарсыарда атах сыгынньах
сылдьар буолан, атаҕым тоҥон, ынах сааҕар уган сылытар этим.
Бастыҥҥа 3-4 ыал кыстыырбыт. Ыһыы сиэмэтин илиинэн ыраастыыр буоларбыт.
Уус дьиэтигэр көмөр (чох) мустараллара, бааһынаҕа тоҥ балбаахтары туруорарбыт, ти-
тиригинэн щит оҥорорбут. Хонуу үлэһиттэрэ Ширяева Дьэбдьэ, Билюкина Анна, Пе-
трова Евдокия Н. этилэр,
Урут начальнай кылаастар үөрэнэн ыам ыйын 18 күнүгэр бүтэрбит. Бастыҥ дьиэтэ
улахан Бурцев Сэмэн, сэниэ баай киһи, дьиэтин хоту өттүгэр салгыы подвал хаһыллы-
быта. Бурцев Николай Андреевич Чирэпчи халдьаайытыгар турбут обургу саха дьиэтин
маһын таспытым. Улахан мастарын өһүөтүн улахан дьон тиэйбиттэрэ.
1943 сылтан от, бурдук үчүгэйдик үүммүтэ. Охлопков Бүөтүрдүүн, Петров Дьэ-
киимниин оҕустарынан суханан, муоһанан сир тиэриитигэр сылдьыбыппыт. Ыһыы
диэн, бүтэн быстыбат, салҕанан бара турар уһун сындылҕаннаах үлэ буоллаҕа эбээт.
Сири тиэрдэрэн баран, атынан бараналыырбыт, онтон катоктуурбут. Сэлиэһинэйи,
дьаарыссаны, ньэһимиэни, оруоһу көлөнөн, сеялканан ыһаллара. Аны ыһыы кэннит-
тэн түүннэри паардыырбыт, ходуһа, субай сүөһү бүтэйин тутарбыт. Ыһыы бүттэҕинэ,
окко бэлэмнэнии саҕаланара. Уу кытыытын отун, эрбэһини илиинэн охсон сиикэйдии
ытыыстаах умуһахтарга уган, ыга тэпсэн баран хатырыгынан сабан, буорунан салгын
киирбэт гына көмөрбүт.

99