Page 195 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ
P. 195
АҮПСҮН нэһилиэгз
Аҕабыт сэрии бастакы сылларыгар хонуу үлэтигэр үлэлии сырыттаҕына, ким эрэ,
хайа эрэ нэһилиэктэн сэриигэ барымаары хоту күрээн хаалбыт, ол оннугар мин аҕа-
бын, армияҕа барар сааһа тахсыбыт киһини, үлэ фронугар Томмот куоракка 1942 сыл-
лаахха ыыталлар. Ийэм барахсан сэрии сылларыгар соҕотоҕун хаалан үлэлээн-хам-
саан, кыра да буоллар үлэлээбит күннээҕи өлүүтүн (нуорматын) ылан, бар дьоҥҥо
иистэнэн, иһит-хомуос атыылаан, эргэ хотон-дьиэ ааннарын тэриитин бүрүөһүнүн
инчэтэн, бэс сутукатын эбэн-сабан холбоон буһаран, бутугас хааһы оҥорон сиэтэн,
инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан биһигини тыыннаах хааллардаҕа. Аҕабыт 5 сыл үлэ
фронугар сылдьан баран, 1947 сыллаахха саллаат формалаах кэлбитин көмүлүөк оһох
иннигэр туран көрсүбүппүн өйдүүбүн. Очотооҕу үөрүүнү-көтүүнү туохха тэҥниэххи-
ний. Аҕам биир түгэҥҥэ сааһыран кырдьан олорон, саҥарбат бэйэтэ эппитин өйдөөн
кэллим: «Оччолорго төһө да байыаннай кэм буоллар, ыскылаат муҥунан эт-ас баарын
үрдүнэн биһиги тойотторбут дьону массабайдык аччыктаппыттара. Хаста да ыскылаат-
тарын ааннарын тоҕо тэбэн киирэн аччыктаабыт дьону аһатаары гынан баран, эһигини
санаан, баҕар, дьон буолуохтара диэн уонна тулаайах хаалларымаары тохтообутум, хаа-
йыыга бардахпына, эргиллибэт буоллаҕым, бу кэлин иһиттэхпинэ, атын оройуоннарга
салайааччылар араас докумуон актатын оҥорон, үлэлээбит көлөһүннэрин эбэн-сабан
толорон, аһыыр лимиттэрин, нуормаларын төһө сатанарынан эбэн көмөлөһөн, дьоҥҥо
үтүө сыһыаннарынан бар дьоннорун улаханнык аччыктаппатахтар, быыһабыттар», —
диэхтээбитэ. Арааһа, сэрии ыар сылларын санаан, өр кэмҥэ бэйэтин кытта илдьэ сыл-
дьыбыт улаханнык хомойбут ыар санаатын батгыгын иһиттэн таһаардаҕа.
Аны бу кэмнэргэ, аҕабыт фроҥҥа барбытын кэннэ, соҕотох ынаҕы соҕотоҕунан ис
түһээҥҥитин төлөөбөтүгүт диэн, соҕотох хаалбыт ийэбиттэн оҕолоро көрөн турдахта-
рына, оччотооҕу тойоттор сиэтэн барбыттар. Күннээҕинэн тирбэҕэ быстыбатынан оло-
рор дьиэ кэргэҥҥэ ыарахан олох саҕаланнаҕа. Ийэм биир кэпсээнин өйдөөн кэллим:
«Биир кэмҥэ киэһэ аһыыра суох ыксаан олордохпутуна, Туолаттан Көҥдөй оҕонньор
кэлэн этэрбэһин тикгэрбитэ, кини чээрэ чэйи иһэ олордоҕуна, этэрбэһин тигэн бүтэрэ
охсон аҕатан биэрбиппэр: «Түргэнник да тиктиҥ», — диэн сөҕөн-махтайан баран, ман-
ньатын кыра сүгэ сылдьар мөһөөччүгүтгэн бурдук кутан биэрбитэ. Оо онно испэр
үөрбүппүн туохха тэҥниэҥий», — диэбитэ. Биһиги ийэбит сүрдээх чэбэр туттуулаах,
ону-маны оҥордоҕуна ыраастык туттар-хаптар чэнчис бөҕө этэ. Мин кыра да сылдьан,
улаатан да баран дьиэ иһэ-таһа мэлдьи ыраас буоларын бэлиэтии көрөр этим. Биирдэ
орон хоммулубатаҕын, аһыыр иһит сууйуллубатаҕын көрбөтөҕүм. Тугу эмэни саҕалаа-
таҕына, сыһа-соһо сылдьыбат, тута бүтэрэрин сөбүлүүр, бэйэтэ ис-иһиттэн дьаһаллаах
этэ. Бука, ол оҕонньор биэрбит бурдугун харыстаан, кэмчилээн, ону-маны эбэн-сабан
төһө эмэ уһуннук сиэбиппит буолуо. Аны санаатахха, ийэбит бэйэтэ айылҕаттан та-
лааннаах иистэнньэҥ этэ. Таҥастан ураты хатыҥ мас туоһун хастаан, араас сиэдэрэй
ыаҕаһы, тууйаһы, мэһэмээни сүрдээх үчүгэйдик, ис киирбэхтик маҥан, хара сылгы
кылын хатан оһуордаан бөҕө-таҕа гына тигэрэ. Арааһы иистэнэ олорорун элбэхтик
көрдөҕүм, сиигэ үчүгэйэ, биир тэҥэ саллар да этим. Биир эмэ тууйаһа-ыаҕаһа бэйэбэр
баара буоллар көрө сылдьыах эбиппин. Ийэм сааһыран, 90-гар да чугаһаан иһэн, сабын
иннэтин үүтүгэр бэйэтэ уган, бэйэтин наадатын иистэнэр этэ.
Сэрии бүппүттүн да кэнниттэн олох тута көммөтөҕө, кэлин сыыйа өҥ сыллар саҕа-
ланан бааһынаҕа, сонуокка сиэмэ үүнэн барбыта. Күһүн хомуйан бүппүттэрин кэннэ
таах мээнэ хаар анныгар хаалар сиэмэни итигэстиир этибит. Ордук үөрэрим: сиэмэ
итигэстии сылдьан, сороҕор моҕотой, кутуйах хасааһыгар маһым төбөтө сымнаҕастык
түһэрин, онтон ып-ыраас сиэмэни ытыһым оҕотунан ылан ыаҕаспар биитэр мэһэмээм-
мэр кутарым. Оччотооҕу оҕолор саһан, кистээн сиэмэни итигэстиирбит, ардыгар ону
да сүгүн итигэстэппэккэ, оччотооҕу тойоттор тутан, былдьаан ылалларын өйдүүбүн,
бэйэм хаста да түбэспитим. Сороҕор оҥхой сири булан саһа сатыырбын булан ылалла-
ра, арааһа, төбөбүн эрэ кистээн көхсүм көстө сытгаҕа.
Сиэмэбин былдьаппыт күммэр, мин сиэмэ тардар суорунам тыаһаабат. Суорунаны
191
