Page 8 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

Сэрии кэмин оҕолоро

Аан тыл

1941-45 сыллардаах Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии ин-
нинэ Сэбиэскэй Сойуус бары союзнай да, автономнай да
өрөспүүбүлүкэлэригэр олох тупсан испитин туһунан архыып до-
кумуоннара, ол кэмҥэ үлэлээбит дьон ахтыылара кэрэһилииллэр.
Дьоннор санаалара көтөҕүллэн, үлүһүйэн туран үлэлиир
кэмнэрэ үүммүттэрин туһунан ааспыт үйэ 60-70 сылларыгар сэ-
рии кыттыылаахтара, тыылга үлэлээбиттэр бары кэпсииллэрэ.
Ону баара, 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр Европа үгүс дой-
дулара өйөөбүт уонна көмөлөспүт, сэрии сэбинэн күүскэ сэ-
билэммит гитлеровскай Германия Сэбиэскэй Сойууска сэрии-
нэн түспэт туһунан 10 сыллаах дуогабарын кэһэн, сэриини
биллэрбэккэ эрэ, туох да төрүөтэ суох уоран саба түспүтэ.
Саха сиригэр кыһайбыт курдук сэриини кытта аны уот кураан, сут сыллар мэ-
ҥэстэллэр. Этэргэ диэри, сүөһү турбутунан, киһи олорбутунан өлөр күннэрэ кэлбиттэрэ.
2020 сыл кулун тутар 26 күнүнээҕи «Кыым» хаһыат 11-с нүөмэригэр суруллубутунан,
1941-1944 сьшларга хоргуйан, күүстээх үлэҕэ сылдьан үчүгэйдик аһаабакка, ыалдьан
өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн барыта 58962 киһи өлбүт. Ол иһигэр Сунтаарга — 4500, Мэҥэ
Хаҥаласка — 3534, Ньурбаҕа — 3552, Уус Алдаҥҥа — 3322, Бүлүүгэ — 2848, Тааттаҕа —
2370, Үөһээ Бүлүүгэ — 2848, Чурапчыга — 2301 киһи өлүүтэ тахсыбыт.
Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт, 1418 күннээх түүн устата элбэх хаан тох-
туулаах Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ өрөгөйдөөх кыайыыны Сэбиэскэй Сойуус
Иосиф Виссарионович Сталин салалтатынан, коммунистическай партия сыралаах үлэ-
тинэн, сэбиэскэй саллаат биир киһи курдук хорсун санаалаах кыайыылаах охсуһуутган,
сэбиэскэй норуот бүттүүн күнүстэри-түүннэри сыралаах үлэтинэн ситиспитэ.
1941-1945 сыллардаах Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ Кыайыы 75 сыллаах
үөрүүлээх үбүлүөйүнэн ситимнээн, сэрии сылын оҕолоро кэпсиир кэмнэрэ кэлби-
тинэн, битигин 90, 85, 80, 75 саастаах улууспут кырдьаҕастарын ахтыыларын хому-
йан, кинигэ таһаарар туһунан улуустааҕы бэтэрээннэр сэбиэттэрин көҕүлээһининэн
улууспут салалтата уонна депутаттара өйөөннөр, үп көрөннөр «Сэрии кэмин оҕолоро»
диэн кинигэни күн сирин көрдөрдүбүт.
Кинигэҕэ элбэх харах уулаах, сордоох-муҥнаах ыар сылларга оҕо саастара ааспыт,
оонньуур оҕо сааһы билбэтэх, Улуу Кыайыы сылын уон биэс, уон саастарын саҥа
туолбут, туолан эрэр, ону тэҥэ 1945 сыллаахха — Кыайыы сылыгар төрөөбүт кыр-
дьаҕастарбыт оччотооҕу кэми ахтыылара, сороҕо кинилэр тустарынан ахтыылар киир-
дилэр. Хомойуох иһин, матырыйаал элбэҕинэн, барыта батар кыаҕа суоҕунан, билигин
биһиги ортобутугар баар сэрии кэмин оҕолорун тустарынан ахтыынан, атыттары хаар-
тысканан нэһилиэктэринэн хайдах хомуллубутунан киллэрдибит.
Сэрии кэмин оҕолоро оччотооҕу ыарахан кэмнэргэ хам аччык сылдьыы диэн тугун
эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ. Муор-туор олох бары аһыытын, ньулуунун, со-
рун-муҥун курдат ааспыттара. Ону аахсыбакка сарсыарда эрдэ туран, түүҥҥэ диэри
улахан дьону кытта холкуоска от, бурдук хомууругар, сүөһү көрүүтүгэр, от-мас тиэйии-
тигэр тэбис-тэҥҥэ үлэлээбиттэрэ.
Кинилэр ийэҕэ, аҕаҕа куустарбатах, төрөппүт тапталын толору билбэтэх, Ийэ дойду
өстөөх бас билиитигэр киирэр дуу, киирбэт дуу туһугар ыарахан күннэр-дьыллар суо-
һаан турар кэмин оҕолоро буоллахтара.
Кыһалҕалаах аччык кэмнэргэ киэһэ хойут дьонноро үлэттэн сылайан кэлэн, тугу эмэ
аһаталларын кэтэһэн, тымныы дьиэҕэ, хараҥа муннукка чөкөһөн олороллорун туһу-
нан ол сыллардааҕы дьон ахтыытын киһи уйадыйа ааҕар. Сэрии саҕаланыан иннинэ
төрөөбүт оҕолор сэрии сылларыгар эмээхситтэри, оҕонньоттору кытта Кыайыы туһу-
гар, дойдубут атаҕар туруутугар, олох тупсарын, дьон-сэргэ үчүгэйдик олорорун ин-
нигэр куота-саһа сатаабакка, дьон кэннигэр сылдьыбакка үлэ бөҕөнү үлэлээбитгэрэ,

4