Page 121 - Неизвестное название

Өр кэмнээх күн-дьыл дьайыытыттан саһара рын, кыргыттарын көскө ыытар «эрэһээнкэтэ
быһыытыйбыт, өбүгэлэрбит ити курдук үөрэххэ, суох хаайыытын» быһыытынан аатырара. Оннук
сырдыкка, кэрэҕэ талаһыыларын кэрэһэлиир хаалыылаах, хаар-муус, түҥкэтэх, түрүмэ дой-
көрдөһүү суруктара ол кэм тыыннаах туоһулара. дуга сахалыы сурук-бичик, үөрэх-билии сайдар
«Инородестар» диэн аатырар оччотооҕу Россия кыахтаах этэ дуо?
кыра-хара норуоттарын күүстээх туруорсуулара Үөһээ ахтыллыбыт тойоттор санааларын ута-
суола-ииһэ суох симэлийэн сүппэтэхтэрэ: «В 1913 рар өй-санаа өссө саха нууччалыы ааҕар, суруйар
г. министр образования России Л.А. Кассо утвер­ буолуоҕуттан ыла баар этэ. Ол курдук, саха суру-
дил «Правила о начальных училищах инородцев». гунан тыла, уус-уран литературата үөскээһини-
Улуус бас-көс дьоно ити туруорсууларын түмүк- гэр уонна сайдыытыгар уһулуччу улахан суолта-
тэригэр 1913 с. Томторго Үөрэхтээһин министер- лаах кылааты киллэрбит Афанасий Уваровскай
ствотын саҥа оскуолата аһыллыбыта. Ол оскуо- XIX үйэ ортотугар академик Отто Николаевич
ла туһунан кухнялааҕа, учууталларга аналлаах Бетлиҥҥа маннык суруйбута баар: «... дьиэбэр
кэлэн кэпсиэбитин эн бары саха кэпсэтэр тылын
сурукка уураары гынар санааҕын... Саха дойду-
та мин төрүөбүт сирим, саха тыла мин төрүөбүт
тылым, бу гэннэ эн үтүө туһалаах үлэҕэр мин
көмөлөһүмүнэ киэр диэм баара дуо... Саха тыла
суру га суоҕуттан өлбүт тылынан ааҕыллар, эн
кинини тилиннэриэх кэмин аҕыйах хаалла».
Атын кэмнэ В.В.Никифоров - Күлүмнүүр
Э.К.Пекарскайга суругар ааҕабыт: «... Эн бэй-
Томторго 1913 с. тутуллан үлэуэ киирбит эн уруккуттан билэҕин мин хайдах курдук
икни кылаастаах, учителъскайдаах уонна кухня- былыр-былыргыттан эдэр сааспыттан баҕабын:
лаах министерскай оскуола дьиэтэ. Манна икки саха омук биһиги бэйэбит тылбытынан сурукта-
учуутал сүүрбэттэн тахса оуону үөрэппиттэрэ. наммыт, бэйэбит өйбүтүнэн-санаабытынан су-
руйсар буолуохпутун...». Көстөрүн курдук, бэй-
хостооҕо, икки киэҥ-куоҥ үөрэнэр кылаастарда-
эни-бэйэ дьаһаныытын олохтооһуну туруорсуу,
аҕа. Манна икки учуутал 20 оҕону үөрэппиттэрэ.
норуот төрүт үгэстэрин өрө тутан көҥүлгэ дьу-
Кэлин бу оскуола Оҕуруокка көһөн орто оскуола
луһуу, төрөөбүт тылынан суруктаныыга-бичиктэ-
общежитиетыгар кубулуйбута.
ниигэ баҕарыы, саха дьоно, кини бастакы үөрэх-
«Если в церковно-приходских училищах
обучали читать, писать, считать, православные тээхтэрэ, оччотооҕу туруу дьоммут өр кэмнэргэ
туруорсубут туруорсуулара, киирсибит киирсии-
законы, церковным песням, то в начальных учи­
лэрэ, ыраас ыра санаалара этэ. Хомойуох иһин,
лищах инородцев приучали к основам арифме­
тики, природоведения, чтения гражданских и Советскай былаас сылларыгар кинилэр ааттара
да ахтыллара бобулла сылдьыбыта. Төрдү түөрэн
православных книг, песнопения. Хотя изуче­
үөрэтиини буржуазнай национализмҥа холооһун,
ние родного языка входило в требования, но не
була сатаан улуутумсуйуу, омугумсуйуу быгыах-
выполнялось». Ол курдук, үйэ саҕаланыытыгар
тааһына диэнинэн куттааһын кэмнэрэ баара. Ол
Илин-Сибиир генерал-губернатора «В устрой­
санаа билигин да ааһа-араҕа охсон биэрбэт.
стве школ, в которых преподавание велось бы
Ити эрээри биһиги санаабытыгар, били-
на якутском языке, я не вижу необходимости:
и-көрүү, наука сайдыыларын билиҥҥи таһым-
якутский язык есть язык мертвый, за ним нет
нарыгар олоҕуран өбүгэлэрбит олорон кэлбит
прошлого, нет настоящего, следовательно не мо­
олохторун-дьаһахтарын төрдүттэн саҥалыы
жет быть и будущего», - диэбитэ биллэр. Оттон
көрөн үөрэтэр кэм кэллэ. Мантан аллараа өбү-
ити боппуруоска Саха сирин оччотооҕу салал-
гэлэрбит олохторун дьаныһан туран, дириҥник
татын санаатын хайдах баарынан тылбаастаа-
бакка эрэ ааҕааччыга тиэрдэбин. «Учреждение хасыһан үөрэппит, Сэһэн Аржаков аатынан
улуус историятын музейын директорынан өр
школ с преподаванием якутского языка и искус­
сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээн кэлбит,
ственное создание якутской грамотности, ли­
кыраайы чинчийээччи З.М.Белолюбская Бо-
тературы и библиотек принесет не пользу делу
роҕон улууһун кулубаларын туһунан суруйуу-
просвещения а вред». Ити кэмҥэ Саха сирэ,
тун ааҕаргар ыҥырабын.
Россия эбэ хотун бэйэтин баппатах уолатта-