Page 125 - Неизвестное название
P. 125
YTYM311 ҮПЭЛЭР выыст.
Бу барыта Россия государствотын кыһалҕа- «Сахалар тустарынан былаан» 1789 с. ал-
та буоларын уонна сахалар маны таһынан ыра- тынньы 1 күнүгэр Государственна!! Сэбиэт мун-
ахтааҕыга өссө дьаһаах төлүүллэрин ыйан ту- ньаҕар көрүллүбүтэ уонна кини дьаһалынан Ир-
ран тиэрдэргэ, бу сырыыга Петербурга бары кутскайга Илин-Сибиир генерал-губернатора
өттүнэн бэлэмнээх, нуучча итэҕэлин ылыммыт, Пиль көрүүтүгэр бэриллибитэ. Санкт-Петербург-
ыраахтааҕыттан мэтээллээх, Бороҕон улууһун тан кэлээт, Сэһэн Ардьакыап кини суоҕар туох
кулубата Алексей Аржаков аттаммыта. Кини баар таһаҕастааһын харчыта Россия-Америка
Санкт-Петербургтан ханна да барбакка 1788- хампаанньатыгар бэриллибитин билбитэ. Онуоха
1790 сс. олорбута уонна ыраахтааҕыны көр- кини Нам улууһун
сөрү ситиспитэ. кулубата Павел
Алексей Аржаков бэйэни дьаһанан олоруу- Сивцевтиин уонна
га улахан суолталаах «Сахалар тустарынан бы- Хаҥалас кулуба
лаана» ылыннарыылаах, оттон туруорсуулара та Илья Шадрин-
олохтоох уонна дьоһуннаах этилэр. Докумуон ныын суһаллык
ханнык эрэ ойдом дьон интэриэһинэн муҥур- Иркутскайга ай-
даммакка, бүтүн норуот туһун көрөр чопчу аннаабыттара.
соруктары туруорбута. Ис тутула эмиэ оннук, Тиийээт губерния
бастаан сахалар урукку олохторо-дьаһахтара, баһылыгар саха
онно сахалар ыраахтааҕылаах Россияҕа бэйэлэ лар ханнык да хос-
рин баҕа өттүнэн холбоспуттарын кэпсиир, он- хос салалтата суох
тон билиҥҥи олохторун уонна туруорсууларын таһаҕастааһын
быһаарар. Бастакытынан, бары улуустар кулу- үбүн барытын
баларын дьаһайар, олохтоох нуучча дьаһалта- бэйэлэрин суотта-
тынааҕар киэҥ бырааптаах уобалас баһылыга рыгар ылаллара барыстааҕын дакааста-
наада диир. Иккиһинэн, сахаҕа «Суобас суута» абыта. Маны таһынан, кулубалар 1780-1792 сс.
диэни тэрийэн, суут бары уорганнарын бэйэ таһаҕастааһыҥҥа эбии үбүлээһини уонна 1797 с.
илиитигэр ылыы. Салгыы, «утверждать в дачу диэри Россия-Америка хампаанньатын таһаҕаста-
на вечное владение тому, кто оное вначале об аһыҥҥа дуогабарын быһа тутан ылбыта. Бу саха
работал» диэн сири чааһынай бас билиигэ би- салайааччыларын историяҕа киирбит улахан
эриини, исправниктарынан саха тылын, үгэ- ситиһиилэрин З.И.Петухова маннык суруйар:
стэрин билэр дьону анааһыны уо.д.а. Салгыы «Алексей Аржаков... использовал весь свой ав
Сэһэн Ардьакыап үөрэхтээһин уонна салайар торитет, весь политический капитал, нажитый
каадыр боппуруоһун, саха оҕолоругар оскуо- во время поездки в Санкт-Петербург и встречи с
ла аһыллыытын туруорсар («дабы оные впредь императрицей... Это было поистине историческое
были годны на службу государственную и к завоевание якутского тойоната в экономической
просвещению сородцев своих»). Маны таһынан, сфере. В дальнейшем оно позволит оставлению
өрүстэринэн баржалары соһуу ыарахан түһээ- в денежном обороте Якутской области значи
ниттэн саха дьонун босхолууру көрдөһөр. тельных финансовых средств)). [Петухова 3. И.
Дьэ, маннык туруорсуулары Сэһэн олус ди- Якутская Степная Дума (1827-1838), С.26].
пломаттыы, сатабыллаахтык, тоҕоостоохтук, Сэһэн 1790 с. тохсунньу 19 күнүгэр Ека
Чуумпу акыйаан кытылын кытта сибээһи саха терина II ыраахтааҕы Именной Ыйааҕа тахса-
дьоно тутан олороллорун, сахалар туруктаах рын ситиспитэ. Ол түмүгэр 1792 с. алтынньы 17
үчүгэй олохтоннохторуна Арассыыйа акыйа күнүгэр уобалас кулубатын быыбара ыытыллы-
ан кытылыгар диэри сабыдыала өссө күүһүрүө быт. Бу быыбарга Өлүөнэ өрүс тура илик буолан,
этэ диир. Кинээс, кулуба да буоларын быһыы- илин эҥэр улуустарын бас-көс дьоно, ол иһигэр
тынан Сэһэн Аржаков бу экспедициялары тэ- Сэһэн Аржаков, эмиэ кыайан кэлбэккэ хаалбыт-
рийиигэ быһаччы кыттыбыта. Биллингс муо- тара. Онон куорат таһынааҕы улуустар быыбар-
ратааҕы экспедициятын тэрийсиигэ кыттан даабыттарыгар Тыгын хос-хос сиэнэ 84 саастаах
Кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта Соппуруон Сыраанап биир куолаһынан кыайан
«...удостоился золотой медали, изображающей тахсыбыт. Ол эрээри, араас утарсааччылар дьыа-
божественное лицо Вашего императорского ла тэрийэннэр, кинини бу дуоһунаска бигэргэп-
величества» диэн суруйар. пэтэхтэр. Софрон Сыранов, депутат аатын ылан
и ■■ Ч »
