Page 192 - Неизвестное название

арҕааттан, хотуттан сайа охсор тымныы тыал-
ларга хойуу хомус иһигэр киирэн хахха оҥостон
туран хаһан аһыыллар. Тыалы-кууһу уонна тым-
ныыны билбэккэ этэҥҥэ сыл тахсаллар.
Аны итилэргэ эбии алаас сир өссө биир
уратытын бэлиэтиир тоҕоостоох дии саныыбын.
Ону, сахабын дэнэр киһи барыта да билэрэ буо-
луо эрээри... Алаас сиргэ төрүүр-ууһуур ынах-
сүөһү, сылгы, убаһа этэ, этэ-эттэн эриэккэс,
арыыта-арыыттан ураты. Оннук дьикти-дьиибэ
минньигэс, иҥэмтиэлээх уонна амтаннаах. Он-
нооҕор биһиэхэ, бэйэбит улууспут иһигэр, өрүс,
үрэх, алаас эҥэрдээх нэһилиэктэр эттэрэ, арыы-
лара араастаһар, араастаан сыаналанар. Эт- Онон саха дьоно биһикпитин ыйаабыт,
тэрэ-арыылара эрэ буолуо дуо?! Алаас сир барах- өбүгэ саҕаттан түөлбэлээн үөскээбит, кынат
сан, чучунааҕа кытта уохтаах, ото-маһа, отоно, үүннэрэн, көҥүл көппүт көмүс ньээкэ уйабы-
дьэдьэнэ, дьордьумата ахтылҕаны аһарар алып- тын, ытык кэрэ алаастарбытын араҥаччылыах,
таах, дьикти минньигэс амтаннаах. хараанныах тустаахпыт.
УЧУОНАЙДАР МУРУ ЭБЭ ТУҺУНАН
Биллэрин курдук, Мүрү эбэ сурукка-бичик- многие из них обводнялись. По спилам деревьев,
кэ XVII үйэ бүтүүтүттэн киирэн биллэн-көстөн которые росли на дне аласа в период иссушения,
барбыта. Кини 1667 с. оҥоһуллубут Сибиир установлено усыхание аласов, причем засушли­
бастакы картатыгар аатырбыт айанньыт Ерофей вый период длился 100-120 лет».
Хабаров тылыттан уруһуйданан Байкал күөлү Салгыы учуонайдар бэйэлэрин чинчийиилэ-
кытта тэҥҥэ Муре диэн аатынан киирбитэ. рин түмүгүн 1957,1970 сс. Орто Азия уонна
1820 с. Ф.П.Врангель Арктиканы чинчийээ- Арҕаа Сибиир күөллэрэ уутуйууларын тэтимин
ри Халыма төрдүгэр айаннаан иһэн Мүрү (кини үөрэппит А.В.Шкитников уонна Байкал күөл
суруйарынан «Миоре») диэн ааттанар хас да күөл уута түһүүтүн-тахсыытын үөрэппит Г.В.Лопа­
силбэһэ сыталларын көрөн сурукка киллэрбит. тин чинчийиилэрин түмүктэрин кытта тэҥнээн
«Олор хаһан эрэ алаас былаһын тухары билги- көрбүттэр. Ол түмүгэр Байкал да, Мүрү да күөл-
йэн сыппыт биир улахан күөл уолбутуттан ордон лэрэ бүтүн Евразия киэҥ нэлэмэн иэнигэр буо-
хаалбыттар», - диэн быһааран суруйбут. Онтон лар уларыйыылары, өҥ да кураан да содулларын
1845 с. тахсыбыт Россия государствотын атлаһы- кытта быһаччы ситимнээхтэрин билбиттэрэ. От­
гар Мүрү биир улахан күөл гына көрдөрүллүбүт. тон Саха сирин алаастара уутуйуулара, кууруу-
Кэлин 1860 с. Мүрү күөлүн чинчийбит учуо- лара-хатыылара бу территорияҕа буолар айылҕа
най А.Ф.Миддендорф Мүрү күөлүн түгэҕэ ирбэт уларыйыыларын кытта биир кэмҥэ, биир тэти-
тоҥ муус буоларын быһаарбыт уонна « ... ман- минэн тэҥЕгэ буолалларын дакаастаабыттара.
нык алаастар күөл уута уолуутуттан үөскүүллэр «Таким образом, анализ собранного фак­
эбит», - диэн быһаарыы биэрбит. А. Ф. Мидден- тического материала показывает что колеба­
дорф Мүрү Эбэни научнайдык чинчийбит учуо- ния уровня аласных озер (оз. Мюрю) зависит от
найдартан биир бастакылара. общей увлажненности территории. За период
Оттон 2008 с. Россия наукаларын академия- 1891-1980 гг. выделены такие фазы обводне­
тын Сибиирдээҕи салаатын Саха сиринээҕи киинэ ния, 1891-1901гг. - маловодья, 1902-1917 гг.
бэлэмнээн бэчээттэппит «Мүрү алаас )> диэн кини- - многоводья, 1918-1930 гг. - маловодья, 1931-
гэтигэр маннык суруллар: «...Мюрю - это един­ 1934 гг. - многоводья, 1935-1950 гг. - малово­
ственное аласное озеро Якутии, которое издавна дье, 1951-1973 гг. - многоводье, 1973-1979 гг
упоминалось в работах путешественников, что - маловрдья, 1980-1984 гг. - многоводья, 1985-
дает нам возможность проследить за его формиро­ 1990 гг. - маловодья. Причем наивысший уро­
ванием. По литературным, архивным и опросным вень озер наблюдался в начале XX в. Последую­
сведениям, собранным по обводнению аласных щие фазы многоводья по абсолютному значению
котловин, аласы региона в середине 19 века были были ниже максимального уровня, что привело к
сухими, во второй половине 19 и в начале 20 века снижению количества вод аласных озер».