Page 81 - Неизвестное название

земли, когда весной, во время половодья и ледо­ Нэмнээкэп бэйэтин биир дойдулаахтарын воево­
хода, подточенные берега обрушаются в воду. да И.М.Гагаринчга Хоро уонна Боотур уустарын
Китайский Богдыхан-татарин. Ныне пра­ сахалара Даурияҕа куотаары сылдьаллар диэн
вящий Китаем амологдо-хан Канси Богдыхан хобулаабыт». «Даурия ити кэмҥэ Кытай терри-
Китая и Татарии-по рождению восточный тата­ ториятынан ааҕыллара», диэн Дабыл балаҕан
рин, или монгол из Нючжу. области вокруг реки ыйын 27 күнүгэр «Кэскил» хаһыакка таһаарбыт
Сахалян-Ула или Амур. (Нуучча диэн тылбыт «Хоролор» диэн ыстатыйатыгар суруйар. Аммат-
хайдах баарынан сылдъара cohymma. Оччоту- тан Үс Хоро кинээһэ Бордуолаах 6 тыһыынча
гар оччотооҕу саха «нуучча» диэн, киэн? сирдэ- киһитин илдьэ Учурунан, Дьабадьы аартыгынан,
ринэн сылдъан эргинэр, үгүс норуоттартан Дьугдьуурунан Амма төрдүгэр түһэн эмиэ Кы-
дьаһаах хомуйар бас-кос норуот дьонун бары- тайга куоппута биллэр. Ити кэмҥэ Кяхтаттан
ларын, саба быраҕан ааттаабытыгар maxcap. саҕалаан Дауриянан, Амур өрүс төрдүгэр тиийэ
Ити түгэн өбүгэлэрбит Аан дойду оччотооҕу олохтоох даурдары, сахаиттары, нанайдары Ган-
олоҕун-дъаһаҕын киэтник, анааран корон бэккэ тимир (Тимир Хаан) салайара. Бу киһи бэйэтин
билэллэрин, толкуйдара киэн' сирдэринэн ыы- төрүттэрин «сахаит», «сахалар» диэн суруйар.
рданарын туоһулуур. Авт.) Правит он своими Кини Кытай императорын чугас эргимтэтигэр
подданными умело хотя в глубине души любви к сылдьыбыта. Кэлин императоры кытта иирсэн
китайцам не питает и во всем свою манчжурскую баран Уһук Илини бука барытын сэриитэ суох
нацию выдвигает впереди китайской. Когда ка­ Россияҕа холбообута биллэр. Гантимир бэйэтин
кой-либо китаец желает получить от хана вид­ дьонугар нууччалары кытта сыһыаны олох ал-
ный пост, он прежде всего должен натурализо­ дьатымаҥ, эйэлээхтик олоруҥ диир эбит.
ваться как манчжур или татарин. (...) Биллэрин курдук, Саха сиригэр нуучча дьо-
Нынешний владыка-покровитель христи­ но кииһи батыһан, 1630 с. икки хайысханан кэ-
анства. Нынешний богдыхан амологдо Кан­ лбиттэрэ. Бастакыта - Лена өрүһү таҥнаран,
си является первым из богдыханов, кто меньше иккиһэ Аллараа Тунгусканан, Бүлүүнэн. Ити
придерживается старых варварских обычаев. Об киирээт, бастаан олохтоох омуктары кытта эйэ
этом свидетельствуют те изменения, которые он дэмнээхтик эргинэн, ылсан-бэрсэн, билсэн-кер-
начал в богослужении и в законах. Так в 1692 г. сон баран кииһинэн өлбүгэ түһэртээн, үмүрү-ха-
он оповестил открытым эдиктом все государство, мыры тутан, түүрэйдээн киирэн барбыттара.
что всякий, кому нравится христианская религия, Кинилэр кэннилэриттэн тута сөрөөн бултаах-ал-
может свободно явиться к римско-католическим таах сирдэри былдьаһар промышленниктар уо­
священникам и креститься по христианскому, да нна хаһаактар саҥаттан-саҥа этэрээттэрин
и сам богдыхан в душе добрый христианин. Тем кэлиилэрэ күн-түүн элбээн испитэ. Сири-уоту,
не менее пока он по - прежнему живет со своими суолу-ииһи билэр саха булчуттара кинилэртэн
1236 женами. (...)» үтүрүйтэрэн ыраах сирдэргэ көһөн бултуурга
Нуучча кэлиитигэр саха да, христианство күһэллибиттэрэ. Ол курдук, Хаҥалас, Бороҕон,
туһунан өйдөбүллээх буолуон сөп эбит. Ону Нам, Бөтүҥ кинээстэрэ 1699 с. нуучча ыраах-
христианскай итэҕэл сахаларга олус түргэнник тааҕытыгар отчуот суруйалларыгар, бойобуо-
олоҕурбута да туоһулуур. Бороҕоттор таҥара да Иван Васильевич Приклонскай 1681 с. ыла
дьиэтин саха улуустарыттан бастакынан ыраах- Даурияҕа тиийэн, кииһи бултууру хааччахта-
тааҕыттан туруорсан, бэйэлэрэ үп - харчы хо- абатаҕын иһин махтаналларын биллэрбиттэрэ.
муйан, 1805 с. Мүрү Томторугар туппуттара. Кинилэр 1699 с. диэри Амур өрүһү ааһа түһэн,
Богдо хаан Лөгөй Тойон тоҕус ойоҕор холоотох- Кытай чугаһыгар тиийэ бултаабыттара.
хо таһыччы элбэх ойохтоох эбит. Арааһа, оччо- Бастакы кэлии нуучча дьоно олохтоох ууста-
лорго элбэх ойохтонуу кэм ирдэбилэ, аҕа баһы- ры кытта кэпсэтэн-ипсэтэн, билсэн-көрсөн, күн-
лык кыаҕа кини төһө ойохтооҕунан сыаналанар дү түүлээҕи мэнэйдэһэн, эргинэн киирэн барбыт-
буолуон сөп эбит. тарын туһунан номохтор бааллар. Ону бастакы
Кытайы ити Богдо хаан салайар кэмигэр кэлии нууччалар архыыптарга хаалларбыт су-
С-аха сириттэн Даурияҕа күрээһин олус элбэхтэ руктара да туоһулууллар. Ол курдук, «Пользуясь
тахсыбыта. Ол курдук, историк учуонай Н.С.Ро­ архивными данными, собранными академиком
манов «Ясак в Якутии в XVIII веке» үлэтигэр су- Г.Ф.Миллером, Фишер высказал следуюшую точ­
руйарынан «1694 с. Боотур ууһун киһитэ Сөтөкө ку зрения о первых взаимоотношениях якутов с