Page 87 - Неизвестное название

Халыма сээркээн сэһэнньиттэрэ кэпсиил- «масштаб депопуляции составил 50 процентов»,
лэринэн, Майаҕатта Бэрт Хара ити кэмҥэ то есть буряты потеряли за период войн полови­
Алаһыайга тоҥустар охторуттан охтубут. «По ну своей численности».
другому варианту предания, Өрөк Чөрөк с Бэрт Улуу байҕал тула олорбут Ус Хоро Хаан
Хара на Алазее проиграли в сражении с омука- удьуордара нуучча судаарыстыбатын састаабыгар
ми. Последний погибает от стрелы омуков, а Өрөк эйэ-дэмнээхтик киирэ охсон хаалбатахтара. Түм-
Чөрөк обещает вернуться, когда подрастут дети сэн улаханнык утарыласпыттара. Онуоха ыал­
врагов. Өрөк Чөрөк добрался до Якутска и рас­ ларбыт, хас эмэ сүүһүнэн үйэлэргэ Монгол улуу
сказал русским, кто и где живет. Русские создали империятын састаабыгар көҥүл босхо сылдьыбыт
отряд воинов из русских и якутов, проводником дохсун санаалара, сэриилэһэргэ үөрүйэхтэрэ
был Өрөк Чорок. Он привел отряд на Алазею, про­ төһүү буолбута чуолкай. Ол иһин олох хойукка
торив дорогу через хребет и тайгу. По пути отряд диэри элбэх эрэйи-муҥу эҥэрдэринэн тыырбыт-
побил омуков. Это место назвали Хайырдаах Уол- тара. Ону 1905 с. Чита куоракка тохтоон ааспыт
бута. (П.В.Слепцов, 83 года в 1964 г.) По ясач­ нуучча империятын байыаннай миниистирэ Ку­
ной книге 1649 г., общеякутского героя Бэрт ропаткин бүрээт бас-кос дьонун ыйытыктарыгар
Хара не стало в 1644 г. Если легендарный Бэрт эппиэтинэн ытаһалаан биэриим: «Имейте в виду,
Хара действительно погиб на Алазее, то через что если ваш народ поведет себя худо, отвечать
много лет год смерти могут указать и ориентиро­ будете вы, а если поведет себя хорошо, будет вам
вочно)). [Старостина М. И. Колымские якуты в же хорошо. Если же, от чего избави бог, взду­
cepeduneXVII - начале XX века : по материалам мает ваш народ проявлять какие-либо вольности,
генеалогии, С. 14]. сопротивляться велениям государя, тогда знайте,
Дьэ, итинник ыар олох бүрүүкээн турар что вы будете моментально стерты с лица земли...
кэмигэр дириҥ өйүнэн-санаатынан бар дьону- Требовать вы ничего не должны, а можете лишь
гар биллибит бороҕоттор аҕа баһылыктара Пе­ просить милости». [Цыбикдоржиев В.Б. Путь
гой Тойон нуучча үтүө да, мөкү да өрүттэрин предков (Грамота-указ Петра Великого от 22
дириҥник ырыҥалаан көрбүт, кинини кытта марта 1703 г.), С.14].
сыһыаны хайдах гынан ыпсыытын булларыахха, Ити курдук, монгол тыллаах уустар нуучча
саха олоҕун ханан чэпчэтиэххэ сөбүн биирдэ эрэ кэлиэн иннинэ Монголия истиэптэринэн, Хотугу
толкуйдаабатаҕа чуолкай. Ол түмүгэр нуучча- Кытайынан көҥүллэринэн кэлэ-бара, талбытта-
ны кытта эйэ дэмнээхтик бииргэ олоруу соҕотох рынан киирэ-тахса, хардары-таары алтыһа-сыл-
таба суолун тутан остуруокка тиийбитэ. дьыһа сылдьыбыт көҥүл босхо олохторо тохто-
«Однако служилые люди продолжали «ме­ обута. 1689 с. Нерчинскэйгэ нуучча кытайы
шать)) тойонам осуществлять свою власть в улу­ кытта кыраныысса тыырсан суолу-ииһи саппыта.
сах, что проявлялось через «воровство», «грабе­ Нуучча судаарыстыбатын састаабыгар хаалбыт,
жи», «налоги и обиды» по отношению к ясачному түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн судаарыстыбалаах,
населению, которое из-за боязни повиновалось монгол-түүр тыллаах Үс Хоро хаан удьуордара:
служилым больше, чем своим богачам». Ити саҕа- Хоро-Баргуттар, Хоро-Туматтар «Бүрээт» диэн
на тыыннарын тэскилэтэн хотунан-соҕуруунан саҥа омугу үөскэтэллэр.
куотуу сахаларга эрэ буолбатах, атын кыра-ха- Билигин биллэринэн, үстүү үйэлээх, олоҥ-
ра омуктарга барыларыгар баара. Сорох-сорох хо курдук улуу айымньыны хастыы эмит хону-
норуоттар, чукчалар курдук түмсэн, утары ту- гунан, ыйы-ыйынан ыллыыр кыахтаах сүүһүнэн
ран сэриилэһэн, ааттыын-суоллуун имири эсти- ааҕыллар олоҥхоһуттардаах бороҕоттор, түгэх
биттэрэ. Ол курдук, ыалларбыт бүрээттэр учуо- өбүгэлэрин дойдутугар буола турар итинник ал-
найдара В.С.Ханхараев «Буряты в XVII-XVIII дьархайы билбэккэ-көрбөккө түҥ хааһахха ха-
веках: демографическая история и этнические аланан олорбуттара диир кэрэгэй. Бука, оччо-
процессы» диэн монографиятыгар суруйарынан: лорго да, ытык байҕал тулатынан үтүмэн үйэлэр
«...на основе кропотливых подсчетов данных раз­ түгэхтэриттэн олорбут: хуннар, курыкааннар,
личных источников сделан вывод, что только в түүрдэр, уйгурдар, кыргызтар, монголлар су-
Западной Бурятии убыль населения составила с даарыстыбаларын, Улуу Кытайы кытта элбэхтэ
20 тысяч до нескольких тысяч человек, то есть алтыспыт, кырыктаах кыргыһыы, өлөрсүү-өһөр-
там этнос потерял двоих из каждых трех человек. сүү бөҕөтүн көрбүт-билбит кырдьаҕас норуот
[Хангараев В.С, 2000, С. 73]. В целом у бурят оҕолоро тус хоту олохтоох түгэх өбүгэлэрин