Page 130 - Дүпсүн сирэ

сир боппуруоһа, баттанан олорор норуокка сырдатар үлэни ыытыы, кинилэргэ
туох эмит чэпчэтиини оҥоруу — революцияҕа бэлэмнээһин этэ.
Революционер-народник Н.П.Странден 1866 сыллаахха «атыыһыт» буо-
лан Забайкальеҕа тиийэн, Нерчинскэй рудникка хаатыргаҕа сылдьар Нико­
лай Гаврилович Чернышевскайы омук сиригэр курэтэр уустук уонна ыарахан
сорудаҕы ылыммыта. Онно бэлэмнэнэ сырыттаҕына, куруһуок биир чилиэнэ
Д.В.Каракозов муус устар 4 күнүгэр, Александр II ыраахтааҕыны өлөрөрдүү
сананан ыппыта табыллыбатаҕа. Ыраахтааҕыны өлөрөргө сорунуу кыттыылаах-
тарынан ааттанан Ишутин куруһуогун чилиэннэрэ сууттаммыттара. Кинилэр-
тэн И.А. Худяков Верхоянскайга көскө утаарыллыбыта. Д.Юрасов, П.Ермолов,
Н.Странден, Н.Николаев, В.Шаганов, М.Загибалов 1866 сыллаахха полит-
сыылынайдар быһыытынан бастаан Александровскай заводка «Забайкаль-
скай уобалас» хаатырга үлэтигэр сылдьыбыттара, онтон 1872 с. Саха сири­
гэр уһун болдьоххо көскө ыытыллыбыттара. Н.Странден, Д.Юрасов Дүпсүн
улууһун быраабатын кэтэбилигэр анаммыттара. Н.П.Странден Уоттаах диэн
сир илин баһынааҕы сыырын үрдүгэр кыра саха балаҕаныгар олохсуйбута.
Сотору кэминэн сахалыы санарарга үөрэммитэ. Юрасовтыын олохтоох саха
дьахталларын кэргэн ылбыттара уонна сүөһү иитиитинэн, бурдук ыһыытынан,
оҕуруот аһын олордуунан дьарыктанан барбыттара. Сахалары бурдугу уонна
оҕуруот аһын үүннэриигэ үөрэппиттэрэ. Тыаны солоон, ыһыыларын сирин
кэҥэппиттэрэ, бааһына сирин үчүгэйдик көрөн-харайан үрдүк үүнүүнү ыл­
быттара. Н.Странден кыыһа Анисия кэпсээбитинэн ыраахтан бурдугу хайдах
үүннэрэллэрин көрөөрү дьоннор кэлэллэр уонна этэллэр эбит:
— Эс, бу сүөһү сиир отугар маарынныыр от дии! Хайдах отгон бурдугу
ылалларый? — диэн сөҕөн-махтайан бараллара үһү.
Кинилэр ылбыт үүнүүлэриттэн сыллата ахсын хааһынаҕа 3000 буут бур­
дугу биэрэр буолбуттар. Ордор бурдуктарын куоракка киллэрэн атыылыыр
үгэстэммиттэр. Дүпсүн улууһугар 1872 с. нэһилиэнньэ хас биирдии киһитигэр
12,3 кг бурдуктиксэр эбитбуоллаҕына, 1894 с. улуус хас биирдии олохтооҕор 31,9
кг бурдук тиксибит. Политсыылынайдар улууска аан бастакынан булуугу уонна
тыа хаһаайыстыбатын массыыналарын үөдүнпүттэр. Бурдук тардар суоруна-
ны, оннооҕор көлө күүһүнэн үлэлиир миэлиҥсэни оҥортоон хаһаайыстыбаны
сайыннарыыга улахан үтүөнү киллэрбиттэр. Улууска аан бастаан сибиинньэни
иитэн олохтоохтору соһуппуттар.
Странден, Юрасов Дүпсүҥҥэ бастакы библиотеканы тэрийбиттэр. Библио­
тека^ Н.Г.Чернышевскай хаһыаттара, сурунааллара бааллара. Ол хаһыаттары,
сурунааллары Чернышевскай бэйэтэ биир эрэллээх хаһааҕынан ыытара. Чер-
нышевскай Странден уонна Юрасов туһунан бу курдук эппитэ: « Эти двое, как
были при народе, так всегда при народе и останутся».
Политсыылынайдар олохтоох саха оҕолорун сурукка, ааҕарга, ахсаан суот-
туурга үөрэппиттэрэ. Олор истэригэр В.В.Никифоров баара. Николай Пав­
лович быһаччы сабыдыалынан Никифоров В. В. төрөппүттэрэ уолларын
салгыы үөрэттэрбиттэрэ. В. В.Никифоров кэлин саха үөрэхтээх интеллиген-
пиятын бас-көс киһитэ буолан тахсыбыта. Странден үөрэппит оҕолоруттан
М.А.Афанасьевы уһулуччу дьоҕурдааҕын иһин дойдутугар илдьэ барбыта.
126