Page 475 - Дүпсүн сирэ

тимир килиэ дуулаҕа куйах оҥостубакка, маҥалайа хаммат хааһынаҕа дьаһаах
төлүүр хабалаҕа хам ылларан отчут-масчыт, булчут-асчыт туос ама дьоҥҥо ку-
булуйбут буолуохтаахтар.
Иккиһинэн, нуучча хаһаахтарын хабыр дьаһалларыттан, дьаһаах төлүүр ха-
балаттан кыйдаран, дьон дьорҕоот, сытыы-хотуу, күүстээх-уохтаах өттө Сыа
Бүлүүнү сыыйан, Дьэһиэй сахаларыгар, таллан таас дьааҥылары унуордаан,
хоту Муустаах Байҕалга хотугу сахаларга тиийэ арҕам-тарҕам ыһыллыбыттарын
история кэрэһилиир. Онон өтөҕүттэн өнүйэр кыаҕа суох дьон мөлтөҕө, сыппаҕа
хаалан, сүүһүнэн сылларга дуулаҕа күүстээхтэр үөскээбэккэ норуот сэһэнигэр
киирэн үйэтийбэтэхтэр. Онуоха эбии көҥүллэрин ким-хайа иннинэ өрө ту-
тан, күөмчүлээччилэри утары үҥүү-батас күүһүнэн турууласпыт Өспөх Тойон
дьонун атын аҕа уустарын эттэрин салытаары, уохтарын-кылааннарын умулла-
раары, сүрдэрин тоһутаары сүүһүнэн киһини уодаһыннаахтык кыдыйыы, күл-
көмөр гынан көтүтүү, дүпсүннэри өтөр-наар өрүттүбэт гына умсары уурбу-
та. Чордоммут тобохторо арҕаа, хоту, илин тыыннарын тэскилэппиттэрэ. Ону
Дьэһиэй сахаларыгар Өспөх аҕатын ууһа баара, Өспөх диэн араспаанньа тэ-
нийбитэ, «Дүпсүнтэн кэбэлийэн кэлбит киһиттэн Кэбээйилэр үөскээбиппит»
диэн үһүйээн-номох туоһулууллар.
Кэхтибит удьуор утума чөлүгэр түһэн хаттаан силигилии ситэригэр уһун кэм-
кэрдии, сүүһүнэн сыллар уу сүүрүгүн курдук устан аастахтара.Ол да иһин но­
руот сэһэнин сирийэн көрдөххө, сыччах XVIII үйэ бүтүүтэ, XIX үйэ саҥатыттан
эрэ саханы ньимси эһэ сыспыт уоспа ыарыытын «эдьиий» дииллэрин кыр-
дьыктанан күүс холоһоору анаан-минээн эккирэтэ сатаабыт Өнөр Сугун Боо-
тур, 1814 сыллаах сайын Бороҕон улууһуттан Дүпсүн арахсар ыһыаҕар Бороҕон
бөҕөһүн өрө көтөҕөн таһааран сир ньиргийиэр диэри быраҕан кууһуннарбыт.
Алдан таас эҥээрин тыатыгар үөскээбит II Өспөх Маабыра Бөҕө, ити ыһыахха
мае тардыһыытыгар дүпсүттэргэ кыайыы өрөгөйүн биллэрбит. Чэриктэй Баал-
кы Сутурук ааттарын дүпсүттэр уос номоҕо оҥостубуттар. Итини тэҥэ Чэрик-
тэйгэ XIX үйэ саҥатыгар Күүстээх Куонаан төрөөбүт аҕата Күүстээх Көөтөөн
диэн киһи үөскээн ааспыта биллэр.
Уон тохсус үйэ уонна сүүрбэһис үйэлэр кирбиилэригэр Дүпсүнтэн бүтүн
Саха сирин устатын тухары албан аатырбыт Иван Яковлевич Александров-
Күүстээх Уйбаан (1879—1931 сс.), Конон Степанович Попов-Күүстээх Куо­
наан (1867—1947 сс.), Алексей Куличкин-Күүстээх Күлүүчүкүн, Иннокен­
тий Васильевич Ушницкай- Кэссиэ Лэгэнтэйэ (1885—1960 сс.) онтон да атын
буулаҕа күүстээхтэр үөскээн ааспыттара. Отутус сылларга II Өспөххө Иван
Яковлевич Назаров-Быйааба (1908—1942 сс.), Дмитрий Куприянович Босиков-
Кылыыһыт Буоһукап (1910—1959 сс.), Николай Петрович Босиков-Күүстээх
Ньукууска (1921 — 1988 сс.) уо.д.а. ааттара-суоллара киэҥник биллибитэ.
Од эрээри XX үйэҕэ түбүлээбит икки сэрии: гражданскай уонна Аҕа дой­
ду Улуу сэриилэрэ, сут-кураан, отутус сыллардааҕы репрессия дьон чулуутун,
бастын ын суох онорбуттара. Син ол тэҥэ дүпсүттэр күүстээх-уохтаах дуулаҕа
күүстээхтэрин утума кэхтибитэ. Гражданскай сэрии саҕана Күүстээх Куонаан
Хонооһой диэн уола (иитиллибитинэн Афанасий Степанович Копырин буо-
луон сөп), күүстээх-уохтаах, кытыгырас киһи үөскээн баран, баандаҕа кыттан,
415