Page 72 - Дүпсүн сирэ

Бэһис олук
Олоҥхоһуттар, тойуксуттар

1. Киниэхэ ыраахтааҕы бэлэх ыыппыта

Сивцева Екатерина Васильевна-Чакычай кыыһа ханыа төрөөбүтэ чуолкайа
биллибэт, сурукка киирбэтэх. Быһа холоон XIX үйэ бүтүүтүгэр Ньидьири
алааска Чакычай Баһылай диэн дьадаҥы киһи дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Кэр-
гэнэ Бүөтүр эрдэ өлөн, оҕолорун соҕотоҕун бэйэтэ иитэн дьон оҥортообут.
Кыра 0130 эрдэҕиттэн тугу көрбүтүн тута уус-уран тылынан хоһуйан ыллыыр,
айылҕаттан талааннаах Чакычай кыыһын, дьоно-сэргэтэ сөбүлээн киэһэ аайы
дьиэлэригэр ыллата ыҥыраллар эбит. Ол ыллаатаҕына дьон лэппиэскэ сыыһа,
алаадьы, саахар биэрбитин, оҕолоругар кэһии оҥостон аҕалар эбит. Ити кур-
дук Кэтириинэ сааһын тухары ынырыыга сылдьан ыллаабыт. Оҕолорун ыл-
лаан аһатан-сиэтэн дьон онортообут.
Араас да дьиктилээх дьон үөскээн ааспыттар. Чакычай кыыһа Кэтириис
күннээн сылдьар кэмигэр хапныт маһы алҕаан туойдаҕына, харахтарын ортоту-
гар көҕөрөн киирэн барара дииллэр. Оттон кыыһыран-илгистэн, суоһурҕанан
күөх ма11ы кыраан-таныйан ыллаатаҕына, мае хагдарыйдар-хагдарыйан, хаты-
рыктарын быыһыттан хаан тохторо, ол кэннэ хатаччы хатан баран сууллан
түһэрэ үһү. Ити курдук тыл иччитин уот курдук салыыр күүһүн илэ-чахчы
көрдөрөн сөхтөрөр эбит. Билигин анаан чинчийээччилэр мае аттыгар хан-
нык эрэ музыканы тыаһаттахтарына, силигилиирэ күүһүрэр, оттон ханнык
эрэ тыастары дыыгынаттахтарына, хагдарыйан барар дииллэр. Онон мае ураты
куоластан араастык уларыйыан сөп курдук. Ол эрээри Чакычай кыыһын тыл
иччилэрэ бэйэлэрэ итинник этитэн ыллаталлара буолуо диэн сабаҕалыыллар.
Кини оҕо эрдэҕиттэн кими, тугу көрбүтүн барытын сонно тута устар ууну
сомоҕолуур уус-уран тылынан хоһуйбутунан, ыллаабытынан барар кыахтаах
буолбут. Дьиктитэ диэн, өссө оннооҕор олох атын сиртэн саҥа кэлбит ыал-
дьыттарын, бу киһини хоһуйан ыллаа диэтэхтэринэ, ол ыалдьыт урут ханна
олорбутун, сылдьыбытын, оҕолорун, дьонун, тугу гыммытын курдат көрөр кур­
дук ыллыыр эбит. Биирдэ Бөлөнүүскэй баайга Чакычай кыыһа тиийбитигэр,
сааһыгар харахтаабатах нууччата олороро үһү. Киирэрин кытта дьиэлээхтэр:
— Оо, хата Кэтириис кэллэ. Дьэ, бу киһини хоһуй эрэ, — диэбиттэр.
Баайдар эппиттэрин кэннэ хайыай, ыллаабыт. Соҕуруу туох дьиэлээҕин,
хайдах дьоннордооҕун барытын хоһуйбут. Нууччалыы тылбаастаан испиттэр.
Ыалдьыт: «Итини хайдах билэрэ буолла», — диэн бэркиһээн, сөҕөн-махтайан,
Чакычай кыыһыгар танас бэлэхтээбит.
— Чэ, Кэтириис, итиччэ манньа ылан баран н ын, салгыы хоһуй, — диэбит-
тэригэр Чакычай кыыһа тохтоон толкуйдаабыт: «Аата, бу күн ыраахтааҕыны
өлөрөргө санаммыт күтүрү тоҕо эмиэ хайҕаан ханаттахпыный», — дии санаа-
быт. Салгыы ыллаабыт.

Э ч и к и й э и н и д у у .
С о ҕ у р у у т а д о й д у т у н
68