Page 54 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

эрдэ^иттэн кэрэ^э тардыы, сири-дойдуну айыл^аны, бэйэ тереебут кырыЬын. кемулуек оЬо^ун
сылааЬын таптыырга уерэтии уонна уЬуйуу - биЬиги улахан дьон, тереппуттэр сорукпут буолар.
Оттон норуот ейун-санаатын сунньунэн буолар. фольклор керуинэриттэн биирдэстэринэн - олоихо
буолар. Ол иЬин биЬиги иннибитигэр олоихобутун дирииник уерэтэр, харыстыыр уонна уйэтитэр
сорук турар. Кыра саастаах о^олорго олоихону билиЬиннэрэр сыалтан оскуолабытыгар 2007
сыллаахтан олоихо эйгэтин тэрийэргэ улэлэспиппит. Ол курдук ити сыл «ТуЬулгэ» 050 фольклорнай
беле^ун тэрийбиппит.
Саха олоихото тылын урана уратыта, эйгэтэ саха кутун - сурун сааЬылыыр. уйул^атын
бе^ергетер аналлаах. Олоихо тыла-еЬе 050 толкуйун байытар, о^ону чел туруктуур, сайыннарар.
Онон Е.П.Чехордуна кинигэлэрэ о^олорбутугар бэйэлэрин ыллыктарын тэлэн, аартыктарын арыйан
олоихо дойдутугар киирэллэригэр ку\ с-кеме буолбуттара.
Уерэтиигэ маннык ньымалары туттабыт:
1. Олоихону талыы. (Олоихо ис хоЬоонун билиЬиннэрэргэ 050 сааЬын уратытын хайаан да
учуоттуубут. О5О уйул^атынан ылынар олоихотун талабыт).
2. БилиЬиннэрии (Авторын, Аатын. Геройдарын образтара. Олоихо^о костер кестууну
чопчу ейдетуу.),
3. ИЬитиннэрии (Дискэттэн истин, кердеруу. ИЬитиннэрии, утутуннэрии ньыматын туттуу.
Аныгы технологияны туЬанабыт)
4. Персонажтары ырытыы (Олоихо геройдарын утуе меку еруттэрин ырытыы, кердеруу.
Сеп тубэЬэр оруолларын талыы. Оруоллары талыыга 050 куолаЬын уратыта, кыайа тутан
толоруута учуоттанар.)
5. УруЬуйдатыы ( О5О геройун бэйэтин хара^ынан хайдах ылынарын ойуулуур)
6. Ойге уерэтии (Бу улахан тубугу, тулууру эрэйэр сындал^аннаах улэ. Ол гынан баран,
уопсайынан саха 050Т0 олоихону этинэн - хаанынан чугастык ылынар, ол иЬин тургэнник
ейдуур.)
7. Тойуктары уерэтии (Хас биирдии тойугу олоихо ис тутулугар, персонаж майгытыгар-
сигилитигэр, туох ханнык быЬыыга-майгыга толорулларыгар сеп тубэЬиннэрэ сатыыбыт.
Тойугу уерэтиигэ Никандр Прокопьевич Тимофеев ньыматынан бастаан куолаЬы аЬыыга,
кылыЬавы таЬаарыыга улэлэЬэбит, хат хат такайыы, эрчиллии барар. Манна интернет,
ИКТ туЬанабыт.)
8. Туттан-хаптан олоруу (Олоихо ис хоЬоонун ейдеен, онно дьуерэлээн туттан-хаптан
кердереллерун ситиЬэбит. Хайдах туттан - хаптан олорон олоихолуурга уерэнэллэр.)
9. Олоихону толоруу.
Олоихолуур о^олор оттомноох, тулуурдаах, кэрэ^э тардыЬыылаах, олохтоох ейдеех -
санаалаах, тумсуулээх буолаллар диэн тумуккэ кэллибит. Олоихо диэн аан дойду тутулун, олорор
олохпут омсо, учугэй еруттэрин, кэрэтин - сырдыгын, ырааЬын барытын кердерер, ол курдук, саха
сиэрэ-туома, итэ^элэ, айыл^а кууЬэ - барыта олоихо^о баар. Онон 050 олоихо эйгэтин таайыллыбат
таабырын дойдутугар кыралаан да буоллар сыстан толкуйдуур, ейугэр тутар дьо^ура сайдар,
тереебут тылынан сатаан хомо^ойдук саиарар, эйгэтэ кэииир, ырааЬырар. Ону таЬынан, 050 тылын
- еЬун кыра сааЬыттан олоихо кеметунэн байыттахха, 050 олоихону истэр. толкуйдуур. толорор
дьо^ура сайдар. Ол иЬин тереебут тылын. олоихону билэр, толорор 050 бэйэтин норуотун
ытыктыыр, таптыыр. кининэн киэн тутта иитиллэр.
Онон Саха норуотун суду айымньыта - олоихо - 050 тереебут тылын баайын баЬылыырыгар,
санаатын толору тиийимтиэтик этэ уерэнэригэр, норуотун таптыыр иэйиитэ уЬуктарыгар, ебугэлэрин
утуе угэстэрин ылынар, кэрэни кэрэхсиир, аЬыныгас санаалаах, амарах дууЬалаах киЬи киэнэ кэрэмэЬэ
буола улаатарыгар олук ууруо^а диэн саба^алааЬыммыт септеех буолла.

Олоихону торообут тыл биридимиэтигэр туттуу
Парфенова Екатерина Николаевна,
Мжэ ХакаласулууЬун Тарат суруи уопсай уврэхтээЬин
Оскуолатын саха тылын уонна литературатын
учуутала, Местников А.Г аатынан анал аат хаИаайына
Олоихо - Саха оло^ун энциклопедията. Ол курдук. кини аиардас тыл уус-уран айымньыта эрэ
буоларынан буппэт. биЬиги историябыт. философиябыт. итэ^элбит. тереебут айыл^абыт барыта
буолар. Олоихо ыччаты, норуоту иитэр ураты куустээх. Онон биЬиэхэ уЬуйааччыларга иннибитигэр
сыал-сорук туруохтаах: хайдах бу улахан суду айымньыбытын кэнчээри ыччаппытыгар тиэрдэбитий
диэн.
Олоихону аиардас аахтаран, ис хоЬоонун кэпсэттэрэн. ейтен аа5ыы эрэ буолбакка ис иЬигэр
киирэн дирииник ырытыЬыахха, ейдеЬуеххэ наада. Манна туран о^олор саастарынан уратыларын
эмиэ учуоттуохтаахпыт. УЬуйаантан садалаан хас да туЬумэххэ арааран уерэтиэххэ сеп. Бастатан
туран, хайаан да эйгэ тэриллиэн наада, онтон сыыйа баайа ис хоЬоонугар киирэн, тылын - еЬун
52