Page 59 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

норуот муудараЬын муспут суду айымньы билииии колуенэ ыччаты иитиигэ-уерэтиигэ суолтата
улахан дни саныыбын.
Билииии кэмиэ норуот уЬун кэмиэ илдьэ кэлбит утуе угэстэригэр тирэ^ирэн, киЬилии
сиэрдээх-майгылаах киЬини иитии соруга турар. Олоихо педагогиката о^ону киЬилии сиэрдээх-
майгылаах, уйа^ас, аЬыныгас санаалаах буоларга, кэрэни кэрэхсииргэ, утуе^э дьулуЬарга иитэр
улахан суолталаах. Онон олоихону сиЬилии уерэтии, чинчийии о^ону олоххо бэлэмнээх киЬи гына
иитэргэ кыа^ы биэрэр.
Y.13M сыала: Олоихо номо^ор оло^уран. ойу-санааны сайыннарыы, норуот утуе угэстэрин
сыаналааЬын, сайдыылаах, дэгиттэр талааннаах киЬини иитии;
Соруктара:
- Норуот угэстэрин, фольклорун кэнэтэн уерэтии;
- Норуот чулуу айымньытын-олонхону уерэтиигэ интэриэЬи кууЬурдуу;
- Олоихо педагогикатыгар тирэ^ирэн, о^ону иитии
Улэм чинчийэр тосхоло: Сергей Васильев-Борогонскай олонхолорун ис хоЬоонугар
тирэ^ирэн, о^ону норуот утуе угэстэригэр иитии хайысхаларын булуу, холобурдааЬын.
Y.i3M методологический торутунэн олоихо педагогикатын уерэппит биЬиги учуонайдарбыт
Н.И. Филиппова, Е.П. Чехордуна. Е.М. Поликарпова, Г.С.Попова уо.д.а чинчийиилэрэ буоллулар.
Олоихо кэпсиир сурун ис HOMogop Саха норуотун былыр-былыргыттан олорбут оло^ун сэЬэнэ
толору баарын о^олорго биллэрии, ейдетуу наадалаах. Онон олоихо ис хоЬоонугар оло^уран, о^ону
норуот утуе угэстэригэр иитии хайысхаларын маннык наардаан киллэрэбин.
LCaxa итэ^элэ
Айыы, иччи, абааЬы туЬунан ейдебул. Онтон уескуур угэс арааЬа былыргы саха олорор
улахан суолталаа^ын уонна иитэн-аЬатан олорор айыл^аны урдуктук тутуу, харыстааЬын, куЬа^аны
тумнуу, сиэрдээх быЬыыны майгыны олохсутуу, тутуЬуу наадалаа^ын туЬунан кэпсэтии.
II, Торообут дойдубут кэрэ айылк^ата
Ханнык ба^арар олонхо^о бухатыыр сирэ-дойдута ойууланыыта ураты буолар. Саха сирин
айыл^атын кэрэ кестуутэ барыта уус-ураннык хоЬуллар. О5О ону аа^ан, тереебут дойдутун айыл^ата
0Л0НХ050 хоЬуллар кэрэ кестуутун кэрэхсии уерэнэр.
Ш. Саха сахатынан кэрэ,
Айыы дьонун бастыи майгылара, сиэрдээх олохторо олоихо ис хоЬоонугар толору кэпсэнэр.
Кинилэр ыллыктаах ыраас санаалара, муударай толкуйдара барыта ахтыллар. Утуе санааны ере
тутан, олох олоруу суолтатын о^олорго тиэрдэргэ олонхо ис хоЬоонуттан элбэ^и холобурдуохха сеп.
1У,Сахалар сурун дьарыктара-cyohy иитиитэ
0Л0ИХ050 айыы дьонун куннээ^и тубугэ, улэтэ-хамнаЬа, дьарыга суеЬу иитиитэ буолара
кэпсэнэр. Ол курдук ханнык ба^арар тугэииэ бухатыыр киЬи бастыи колете, миинэр мииэтэ сыыдам
сырыылаах ат сылгы барахсан буолара. Эбэтэр айыы бухатыыра е^урумэр атыыр о^ус буолан
кубулунан абааЬы бухатыырын кытта охсуЬара кэпсэнэр.
У,БултааЬын, Булт корукнэрэ
Булдунан дьарыктаныы туЬунан эмиэ биЬиги олонхолорбутугар суруллара, кэпсэнэрэ угус. Саха
киЬитэ булт дьарыктаах буолан. быстыбакка-ойдубакка, уЬун уйгулаах олохтоммута ахтыллар.
У1, Улэ^э иитии
Олоихо ис хоЬоонугар бухатыыр о^ону улэ^э-хамнаска эрдэттэн бэлэмнээн иитэллэрин туЬунан
суруллар. Ханнык ба^арар олонхо^о бухатыыр дьонун-сэргэтин кытта улэлии-хамсыы уерэммитэ
кэпсэнэр. Аан бастаан кини улэ^э хатарыллар. Буутун этэ буЬан, холун этэ хойдон, улаатан, к\у Ьэ-
уо^а эрчимирбитин эрэ кэннэ, айыы дьонун араначчылыы кемускуу охсуЬууга аттанар.
УН, Такас-сан, киэргэл- симэх
ОЛОНХО5О уран тарбахтаах уус дьоннор буэсатыыр киЬи таинар танаЬын, туттар сэбин-сэбиргэлин
тупса^ай гына ууран-тутан чочуйан онорбуттара кэпсэнэр. Кинилэр саха уустара ураты
талааннаахтарын, тимиртэн, кемустэн арааЬы барытын кутан оиорор кыахтаахтарьтн кэпсииллэр.
Оттон 0Л0НХ050 кэпсэнэр кэрэ кыргыттар сиэдэрэй танастара-саптара, киэргэллэрэ-симэхтэрэ
уурбут-туппут курдук, бэйэлэригэр серу-сеп нарын-намчы быЬыылаах-тутуулаах буолалларын аа5ан
билсэллэр.
УШ, О^ону иитии угэстэрэ
Айыы дьоно о^олорун хайдах иитэллэрэ олонхо^о эмиэ кэпсэнэр. КыыЬы кыыс курдук
харыстаан. маанылаан иитии. уолу уол курдук кыайыгас-хотугас. хорсун-хоодуот буоларга уЬуйуу
холобурдарын элбэ^и булуохха сеп.
IX, Кырдьа^акы ытыктаакын
Кырдьа^аЬы ытыктааЬын былыргыттан олохсуйбут угэс. Кырдьа^ас киЬи тыла-еЬе теЬе^е
даманы ыйааЬыннаах, септеех буоларын кердеруу олоихо^о баар кестуу. Улуу ойууттар, уда^аттар.
аарыма кырдьа^астар. бухатыыр ийэтэ- а^ата дьоЬун субэлэрэ-амалара барыта олоххо баардыы
кэпсэнэллэр.

57