Page 72 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Хатыи - Саха сирин айьинзатын биир саамай мааны маЬа, ытыктанар мастартан биирдэстэрэ
буолар.
Хатыи - сэбирдэхтээх мае. УмнаЬа маиан эттээх, туоЬунан буру-^^убу^* Хатыи 100-120 сыл
олорор. Сорох хатыи 400 сылга тиийэ олорор эбит. Хатыи тургэнник уунэр мастарга киирэр. Хатыи
20 миэтирэ^э тиийэр урдуктээх.
Былыр былыргыттан хатыиы уту© тыыннаах маЬынан аа^аллара. КуЬа^ан тыынтан, салгынтан
ыраастыыр. Сылайбыкка куус биэрэр, элэйбиккэ эрчим эбэр.
Хатьиг мае туЬунаи норуот итэ^элигэр баар кветуулэр.
БиЬиги ебугэлэрбит сиргэ-дойдуга, отко-маска, кетерго-суурэргэ, айыл^а баар кестуулэригэр
былыр былыргаттан айыыр^аан, ытыктаан, сугуруйэн кэлбиттэрэ. Кинилэр ©йдебуллэринэн туох
барыта иччилээх, ол иЬин айыл^а суду кууЬугэр кун бугуииэ диэри итэ^эллэрин ыНыктыбакка
утумнаан, сиэр-туом, итэ^эл быЬыытынан илдьэ сылдьабыт.
Хатыи мае - айыы маЬа. Сахалар ейдууллэринэн, баара^ай чэчирии ууммут хатыи маска, сир-
дойду иччитэ Аан Алахчын хотун олорор диэн ейдебул баар. Аан Алахчын хотун, айыыларга
чугаЬыыр утуо санаалаах, араиаччылыыр ку\стээх. Орто дойду дьоно этэииэ олороллоругар
кыЬамньытын биэрэр, уйгуну-быйаиы, дьолу-соргуну тусту\р. Кини аЬыныгас санаалаах, кыра^а да
олус уерунньэи, эйэ^эс майгылаах дьахтар буолан дьоиио костер.
От-мас тыллыыта сааЬыары сайын дьахталлар сир-дойду иччитигэр сугуруйэн, «Салама
ыйааЬынын» сиэрин-туомун толороллор. Бу сиэр-туом анала - cyehy ыалдьыбакка, елбекке-
суппэккэ, этэииэ сылдьан, уойа-телеЬуйэ сырыттын диэн. «Салама ыйааЬына» диэн сахаларга биир
ытыктанар сиэр-туом буолар. Былыр салама ыйаммыт сирэ «ытык сир» дэнэр эбит. Ону мээнэ
тыытыа, алдьатыа суохтааххын. Т050 диэтэххэ, салама дьону харыстыыр, кемускуур аналлаах.
Итэ^эл быЬыытынан, бу кун урдук Айыылартан Иэйиэхсит Хотун сиргэ туЬэр, ол иЬин
Иэйиэхсит Хотуну керсуу сиэрэ-туома ыытыллара. Ол иЬин ебугэлэрбит айыл^а^а тахсан сир-дойду
иччитин Аан Алахчын хотуну ал^аан, ытыктаан хатыи маска салама ыйыыллар.
Онон, салама ыйааЬынын сиэрэ-туома биЬиги ебугэлэрбит олохторун кытта ыкса ситимнээх
эбит. Кинилэр айыл^а о^олоро буолан, тереебут айыл^аларыгар ити курдук сугуруйэллэрэ.
Салама ыйааЬынын сиэрин-туомун Баай Байанайга, сир-дойду иччилэригэр сугуруйэн
ыЬыахха, урууга, бэлэх маска ытыктаан толоруохха сеп.
Итэ^эл быЬыытынан, былыр былыргаттан хатыи маЬы кэрэ кыыска холууллар. Ол иЬин
харыстыыллар, сугуруйэллэр. Ол курдук биЬиги уолаттар кыргыттары эмиэ куруук хатыи мае
курдук харыстыы сылдьыахтаахпыт.
Хатыт маИы олоихо^о ойуулааИын.
БиЬиги ебугэлэрбит айыл^а баар кестуулэригэр итэ^эллэрин керебут, биЬиги норуоппут
тылынан уус-уран айымньытыгар - олонхо^о. Олонхо5о туох барыта иччилээх. Ол курдук,
олонхобутугар хатын мае бу курдук кэрэтик хоЬуллан ойууланар:
Нуо^ай ма^ан хатыи
Байбара ма^ан хатыи
Хампа силик сэбирдэхтээх
Хатыи чараи тыа
Хаары кербетех,
ХаЬыиы билбэтэх минньигэс сыттаах,
Минньигэс дьуЬуннээх. куех сирэм чэчир.
А^ыс салаалаах Аар хатыи
Хатыи - Саха сирин айыл^атын биир саамай мааны маЬа буоларын, биЬиги ебугэлэрбит уус-
уран айымньыларыгар, хайдахтаах курдук кэрэтик хоЬуйбуттарыттан да биллибит. Ол иЬин да,
ебугэлэрбит айымньыларыттан са^алаан биЬиги уус-уран тыллаах суруйааччыларбыт хатыи мае
туЬунан ырыа5а-хоЬооиио элбэхтик хоЬуйаллар. Ол курдук:
Мааны мастар,
Маиан мастар
Хоикуй-нуо^ай хатыинар.
Хопто мастар,
Холууп мастар
УикууЬут хатыинар
Хатьиг мастаи туттуллар маллар
Хатыи мае туЬатын аа^ан сиппэккин. Хатыи мае былыр даманы, аныгы даманы саха киЬитин
оло^ор-дьаЬа^ар туттарыгар бастыи матырыйаал. Хатыи туоЬа сиэдэрэй иЬит арааЬа буолан саха
сандалытын киэргэтэр. Туостан оиоЬуллар сурун иЬиттэр араас ааттаахтар эбит: чабычах, тууйас.
оиоойук, ыа^айа, маллаах иЬит. Туостан ессе иЬит-хомуос эрэ буолбакка, киэргэли оиоруу
быЬыытынан эмиэ биллэр. Киэргэл саха ейдебулугэр, кыргыттары аиаардас киэргэтэр эрэ буолбакка.

70