Page 74 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Мин, бу у-^эбэр Саха литературатын биир ча^ылхай сулуЬа, П.А. Ойуунускай аатынан
Государственнай бириэмийэ лаурета Сергей Степанович Васильев - Борогонскай олоихолорун ис
xohooH еттунэн кердум уонна кини уус-урап эйгэтин кытта билистим. Кини олоихотун уобарастыыр
систематын, тылын-еЬун баайын уратытын быЬаардым уонна бу улэм матырыйааллара инникитин
Сергей Борогонскай олоихолорун уерэтиигэ учууталларга, тероппуттэргэ, уорэнээччилэргэ туЬалаах
буолуо дии саныыбын.

''Будуруйбэт Мулдьу Бе^в” олоихо^о эргэрбит тыллар
Андросова Василиса,
Уус-Алдан улууИуи Бэйдин'э орто оскуолатыи
7 кылааЬын уорэнээччитэ, 2 миэстэ хаЬаайына
Салайааччы: Лугииова Во
Олоихо Саха киЬитэ быдан былыргыттан аан дойдуну анаарар ураты тыыныгар, ейугэр,
санаатыгар - мифологиятыгар оло^уран, омук болкулуорун угус керуиун уксун биир кэлимсэ тумэн
илдьэ кэлбит суду айымньы буолар. Суруга суох саха омуга ебугэтин уйэлэргэ муспут бар^а баайын
мындыр ейугэр тутан, биир жанырга туммутэ.
Биллэрин курдук, 2005 сыл сэтинньи 20 кунугэр ЮНЕСКО диэн аан дойду урдунэн
уерэхтээЬин, доруобуйа харыстабылын уонна култуура сайдыытын кэтээн керер, ейу\р-убуур,
кемелеЬер тускуллаах тэрилтэ саха норуотун эпоЬа Олоихону киЬи-аймах материальнай буолбатах
култууратын уйэттэн уйэ5э бэриллэр кунду баайа диэн аан дойду шедеврдарын ахсааныгар
киллэрбитэ. 2005 сыл ахсынньы 29 кунугэр Саха Республикатын Президенэ В.А. Штыров анал
ыйаа^ынан «Саха Республикатын терут олохтоох норуоттарын эпическэй нэЬилиэстибэлэрин
харыстыырга, араиаччылыырга уонна тар^атарга» диэн, 2006-2015 сыллары тус сыаллаах
программалаах, Олоихо уон сыла диэн биллэрбитэ. Олоихо иккис уон сыллаах кэрчигэ са^аланан
улэ тиЬигин быспакка ыытыллар.
Олоихобут саиалыы тыын ылан. киниэхэ улахан бол^омто ууруллан кэлииии кэмиэ тэрээЬин
да, научнай чинчийии да элбээтэ.
Улэ Т0500СТ0050: 2018 сыл биЬиги нэЬилиэкпитигэр биир бэлиэ сыл буолар. Ол курудук киэн
тутта ааттыыр биир дойдулаахпыт Дмитрий Михайлович Говоров -ОлоихоЬут Миитэрэй тереебутэ
150 сылын керсебут. Ордук чуолаан кини айар улэтигэр бол^омто уурарбыт то^ооЬо ессе кууЬурэр.
Олоихо тутула, кэрэтэ - ойуулуур дьуЬуннуур, кэпсиир-ипсиир тыла -еЬе буолара саарба^а суох.
Онон сибээстээн 'Ъудуруйбэт Мулдьу Бе^е’’ олоихо^о эргэрбит тыллары ырытарга сананныбыт.
Улэ сыала: 'Ъудуруйбэт Мулдьу Бе^е'' олоихо^о эргэрбит тыллары ьтрьттыы.
Соруктар:
1) Эргэрбит тыл - диэн ейдебулу уерэтии;
2) 'Ъудуруйбэт Мулдьу Бе^е” олоихо^о эргэрбит тыллары булан ырытыы;
3) Б1рытыы тумугунэн чинчийии тумугун оиоруу.
Чинчийии объега: эргэрбит тыллар (архаизмнар)
Чинчийии сонуна: “Будуруйбэт Мулдьу Беде’’ олоихо тылын-еЬун ырытыы, эргэрбит
тыллары тематическай группаларынан наардааЬын аан бастакытын оиоЬулунна.
Чийчийии ньымалара:
Аиалитическай нъыма научнай литератураны ырытыыга туттулунна. Араараи, талон ылыы
нъымата (Метод сплошной выборки} олоихо тылыттан эргэрбит тыллары талан ылыыга туттулунна.
Маны тэиэ улэбитигэр ахсаан нъымота (количественный метод), эргэрбит тыллар ахсааннарын
аамыыга туттулунна.
Бастакы бас «Эргэрбит тыл диэн тугуй?»
Эргэрбит тыллар (нууч. архаизмы) - билииии тылга киэиник туттуллубат буолбут лиэксикэ.
Икки белеххе хайдаллар: архаизмнар Уонна историзмнар диэииэ. Саха норуотун олово сайдан,
уларыйан истэвин аайы. ohv кытта тэииэ кини тыла эмиэ сайдан. уларыйан иЬэр. Ол быыЬыытынан
сорох Саха тыллара бэлиэтиир предметтэрэ эбэтэр ейдебуллэрэ т\Ьалара ааЬан. эргэрэн. мэлдьи
туттуллар тыллар кэккэлэриттэн тахсан, хаЬан эмэ туттуллар пассивнай тыллар буолаллар. Онтон
улам туттуллубат буолан, умнууга киирэн иЬэллэр.
Эргэрбит тыллар угус етте норуот тылыттан букатын сутэн хаалбаттар. Кинилэр хаЬан эмит
да буоллар. син иилиикэйдэЬэн туттхлла сылдьар буолаллар. 1). Араас сомово. хоЬуласпыт тыллар
истэригэр ииэн туттуллан сылдьааччылар. Холобур: тыл-ес. ес-хоЬооно. харах-кес. аал-уот. алаЬа
дьиэ. суол иис. \лэ-иис. хой баЬын туой, ох тыл о.д.а. 2) Туелбэ тылларга сеиен, туттууттан
тахсыбакка сылдьар буолааччылар. Тыл эргэрэр тер\етун быЬаардахха, олох сайдыытын
хаамыытыгар предмет, ейдебул туЬата ааЬан. ону бэлиэтиир тыл эмиэ туттууттан тахсар. Холобур:
чуор саа. ох саа, айа, ураЬа, алаЬа дьиэ. дуиур, былаайах. кэрэх мае. кытыйа. талкы. чуолаан. иэт,
кулуба. чаччыына уо.д.а.

72