Page 25 - 2-с Легей нэьилиэгэ

УУС АЛДАН УЛУУЬА

нааларын ыырдара кыарадайа, общественнай ей-санаа намыйах тайымна турбута,
онон иирсээнтэн ордугу билбэттэрэ, эйэ уонна сэрии икки ардын кыайан араа-
рар кыахтара суода, уоттаах саа эрэ уойуттан куттанан, сана олох — Нуучча судаа-
рыстыбатыгар киирии суолун тутуспуттара диэн тутах ейдебул сорох историктар
улэлэригэр кун бугунугэр диэри суруллара хомолтолоох.
Чинчийээччилэр, ким билэ-билэ, ким кыйалдаттан бу теориялары акылаат
оггостон саха норуотун былыргытын туйунан уорэтэн барбыттара диэтэхпитинэ ула­
ханнык сыыспаппыт быйыылаах. Утарааччылар да ханна барыахтарай, суобастара
эрэ билэн эрдэдэ.
Ол эрэн, урукку историябытыгар буттэлээх кийини хаалларбатахтара... Туох
диэний? Бас-кес дьоммутун кими уоруйах, кими таннарыахсыт, кими сиэмэх
онюрбуттара, саха норуота «чинчийээччилэр» улэлэрин «кемелорунэн» арыыйда
киэн туттар кийитэ суох хаалбыппыт.

* * *
Биир оннук сымыйа ейдебуллэри («ложные понятия»), ханаластар бородоннор-
дуун хаан естеехтор этэ уонна Легей Тойону байаадырдан, таннарыахсыт («преда­
тель») диэн санаалары ин'эрэ сатаайын буолбута. Ити сымыйа тезистэр, сорохтор
суруйалларыныы «уйэлэри туораабатада»75, аан-ман най 1938 сыллаахха О.В.Ионова
«Из истории якутского народа (XVII в.)» улэтигэр киирбитэ (кинигэ буолан 1945 с.
тахсыбыта), онтон, бу улэни кербут, эбиилэри, кеннеруулэри киллэрбит беден'
историк С.А.Токарев «Очерк истории якутского народа» (М., 1940), «Общественный
строй якутов XVII—XVIII вв.» (Якутск, 1945) кинигэлэригэр хото туйаныллыбыттара.
Кэлин н и историктар ону «чахчы» курдук ыйан туран («ссылкалаан») туйаммыттара
дьэ баар суол. Матырыйааллара суода бэрт буолан, балыыр теруетунэн И.А.Худяков
«Верхоянский сборник» (Записки ВСОИРГО. Т. 1. Вып. 3. — Иркутск, 1890. —
С. 47—54) киирбит «Бэрт Хара» уйуйээни («уйу» — сурах, слухи) талбыттар.
Уйуйээнтгэ Тыгын Тойон76 айары хаанымсах, ин сэ-обот сиэбит кийитин курдук
костер: «... всех ближних людей и убивает и не убивает; берет себе, что увидит, и
имущество и скот; а если живые останутся, то берет под страхом смерти», «... сильно
завидует Тыгын слуху о Легей-господине. Идти бы, побить бы (все) — думает. По
этому своему желанию снарядился, пошел войной».
Легей Тойон саха сиэринэн Тыгын Тойон ийэрин истэн: «Услыхавши о их наме­
рении приехать, собрал ысыэх». Ыйыах кэмигэр Легей Тойон куустээх кийилээдин
керен: «Тыгын-господин ... и увидавши это, он поопасился. Хотел всех перебить,
но воротился». «На обратном пути перебил у Легей-господина всех коровниц, а
коров погнал». Маны, куйаданы оггорбуттарын истэн, Легей Тойон дьонун ыытар,
онтукалара тиийэн Тыгын Тойон куустээх уолун, дьонун кыайаннар: «собравши
этот скот и сколько людей было у Тыгын-тоена, взявши все», дьиэлэригэр кэлэллэр.
Оттон кыайтарыы амтанын ылаат, «Увидавши это, отец его Тыгын-тоен вскочил на
лошадь, ускакал».
Уйуйээн бу чаайын, санааларыгар онорон керен, бэйэлэрэ «ситэрэн» биэрэн,
ханаластар бородоннору кытары былыр-былыргыттан хаан естеехтер этэ77 диэн
байыылаах, сымыйа («ложное умозаключение») тумук оггорбуттара Ионова даданы,
75 Легей нэйилиэгин былыргыта. — Дьокуускай, 2002. — С. 8. Онноодор, тус бэйэбит нэйилиэкпит исто-
риятын туйунан кинигэдэ С АТокарев улэтигэр сигэнэн сымыйа ейдебулгэ тирэнии баара хомолтолоох.
76 Окладников АП. История Якутской АССР. Том 1. — М-Л., 1955. — С. 417. Академик А.П.Ок­
ладников бу номоххо Тыгыны ойуулаайыны: «... И.АХудяков записал едва ли не самую яркую характе­
ристику «якутского царя», «господина Тыгына» диэн бэлиэтээбитэ.
77 Ити биир уйуйээнинэн салайтаран ханаластар бородойнордуун хаан естеехтер этэ диэн «тезис»
онойуллар буолладына, атын саха уйуйээннэригэр, номохторугар Тыгын Тойон сырыыларын туйунан
кэпсээннэргэ тирэннэххэ, Тыгын намнардыын, бетуггнэрдиин, баатырыскайдардыын, хоролордуун,
булуулэрдиин эрэ буолбакка, чугас аймахтарыныын (холобура, ходоролордуун), одолорунуун хаан
естеехтер диэн «тезис» уескэтиэххэ сеп. Эбэтэр, бадардар ол ийин нуучча Лиэнэдэ кэлиитигэр ханаластар
уон аныы хайдан олорбутгара буолуо дуо?)

Былыргыны сэгэтэн кердеххе 23