Page 111 - С.С.Аржаков, Н.Н.Петров. Военное лихолетье

ҮГҮС ҮТҮӨЛЭЭХ МАКСИМОВ УЧУУТАЛ
Чурапчы Хадаарыгар Быакана Эбэ диэн саха киһитин кутун-сүрүн туппут, өлгөм
үүнүүлээх ходуһалаах, бултаах-астаах ытык-мааны сиргэ 1906 с. олунньу 28 күнүгэр
Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, Аҕа дойду сэриитин саллаата Алек-
сей Еремеевич Максимов күн сирин көрбүтэ.
Бэйэтэ сылдьан эрэн холкутук ааҕар-суруйар буолбут үс кылаас үөрэхтээх, ту-
охха барытыгар сыстаҕас Өлөксөй уол оччотооҕу үөрэхтээх аҕыйаҕар нэһилиэккэ
баар-суох суруксуттара буолбута. 15 сааһыттан, бастаан ким көрдөһөрүнэн, сурук
суруйар, онтон нэһилиэк Сэбиэтигэр суруксуттаан биир да мунньаҕы, дакылааты,
атын да түмсүүлэри көтүппэт. Улуус, республика сонуннарын нэһилиэгин салайар
дьонун кытта тэҥҥэ истэр, дьүүллэһэр.
Ол сылдьан ыраас олох иһин үлэни ыытыһар, улахан дьону ликбезкэ үөрэтэр.
1931—32 сс. Чурапчыга колхозтары тэрийиигэ инструктордаабыта. Маҥнайгы кол-
хозтары тэрийиигэ күүһүн харыстаабакка элбэхтик кэлбитэ-барбыта. Бастаан утаа
ыарахаттар, сыыһа-халты дьаһаныы, өйдөөбөт быһыы-майгы, утарсыы да баалла-
ра. Ол эрээри барытын хоруотуур олох кырдьыгар сөп түбэспэт. Бу сыллартан
саҕалаан, МТС көмөтүнэн, сүүһүнэн галаах ыһыы сирдэриттэн бурдук туруктаах
үүнүүтүн ылан, дохуоттарыгар иһит тук буолбат элбэх бурдугун үллэстэн, үөрүү-
көтүү үрдээбитэ. Эт-арыы эмиэ ол тэҥинэн.
Бэйэтэ тэрийбит “Самнаҕайдаах” колхозка суотчутунан үлэлээн, билиитэ-
көрүүтэ салгыы кэҥээбитэ, тыла-өһө тахсыылаах этэ. Өрдөөҥҥүттэн ыра оҥосту-
бут баҕатын ситиһээри, бар дьонун сүбэтинэн, Дьокуускайга үс сыл үөрэнэн учу-
утал рабфагын бүтэрэн, учуутал аатын сүгэр дьолломмута. Ити 1937 с. күһүн Алексей
Еремеевич Хайахсыт начаалынай оскуолатыгар учууталлыы кэлэр. Нөҥүө сылыгар
оскуола сэбиэдиссэйинэн ананар. 31 саастаах, дьоһуннаах тыллаах-өстөөх, күөгэйэр
күнүгэр сылдьар Максимов учуутал үлэтин киэҥ далааһыннаахтык, кэскиллээх,
үйэлээх өттүн таба көрөн тэрийэр. Оччотооҕу Хайахсыт нэһилиэгин уонна Чакыр,
Хадаар салайааччыларын, колхозтарын председателлэрин кытта биир сүбэнэн үлэ-
лээн, 1939 с. Хайахсыкка 7 кылаастаах оскуоланы астарар. Хадаар, Чакыр уонна
нэһилиэгин оҕолоругар интернаты тэрийэн, 5—7 кылаастарга үс нэһилиэк оҕоло-
рун үөрэттэрбит улахан үтүөлээх. Оройуон үс соҕуруу нэһилиэктэрин үгүс ыччат-
тара ситэтэ суох орто үөрэхтэнэн, салгыы талбыт идэни ылар үөрэххэ киирэллэри-
гэр суолу солообута. Алексей Еремеевич хотоойу өйдөөх-санаалаах, үтүө тэрээ-
һиннээх салайааччы педагог буоларын көрдөрбүтэ.
Ама да ааспытын иһин, алыс да холуоннук, атыйахтаах уу аймаммыт иһитин
курдук иҥнэстэ сыспыт эбит олохпут Аҕа дойду сэриитин бастакы икки сыллары-
гар. Соҕуруу нэһилиэктэр уот кураан сатыылаан эрэрин 1940 с. билбиттэрэ... Сэ-
рии ыар сураҕа улуу кыһалҕаны бүрүммүтүнэн кэлбитэ: ыччаппыт бастыҥын, ол
иһигэр арыыйда үөрэхтэнэн эрээччилэрбитин ньылбы суйдаан сэрии хааннаах ма-
ҥалайыгар бүөлүү бырахпыттара. Саха ыччатын ордук 1942 с. хомуур илиһиннэр-
битэ. Онно мэҥэһиннэрэ республикабыт салалтата сэрии иэдээнин үрдүгэр орой-
уону күүс өттүнэн хоту көһөрүүнү соҥноон көһөрөн, ахса биллибэт алдьархайы,
иитэ суох иэдээни иэнигиппитэ.
Хайахсыт оскуолатын үрдүкү кылаастара сабыллыбыттара. Дириҥҥэ дьиэ-уот
тэриллиэр диэри Хайахсыкка тулаайах оҕолорго детдом астарбыттара. Эттэххэ дөбөҥ
“астарбыттара” диэн. Муҥура биллибэт кытаанах, дьулааннаах сорудах — ийэтэ-
аҕата суох сир-халлаан икки ардыгар хаалбыт, муҥҥа муммут оҕолор эрэйдээхтэргэ
ас-таҥас, итии дьиэ, үөрэнэр сир, ийэлии сыһыан, тулаайах муҥнааҕы аһыныы-
хараһыйыы, олохторун-тыыннарын араҥаччылаан, түүннэри көрүү-истии... Бу бы-
стах кэмнээх сорудах Алексей Еремеевичкэ сүктэриллибитэ, кини ону, бэйэтэ сэ-
риигэ бараары сылдьан, туох кыаҕа тиийэринэн толорбута.

109