Page 108 - С.С.Аржаков, Н.Н.Петров. Военное лихолетье

содулуттан сэлликтээн суорума суолламмыттара. Хаал-
быт икки убайа сэриигэ баран өлбүттэрэ. Миитэрэй бэй-
этин көнө майгытынан, үлэҕэ-хамнаска көхтөөхтүк кыт-
тарынан дьон-сэргэ үтүө сыһыанын билбитэ. Бастаан
Сургуулук, онтон Боотулуу, Өлөөн оскуолаларыгар үөрэ-
нэн баран Бүлүү педучилищетын I курсун бүтэрээт, тыл-
ланан 1942 с. фроҥҥа барбыта уонна Японияны урусхал-
лаһан баран биэс сыл сулууспалаабыта. Илин хайдахтаах
эрэйи, киһи тулуйбат быһылааннарын көрсүбүтүн туһу-
нан бииргэ сулууспалаабыт доҕоро Роман Семенович По-
пов бу курдук суруйбута:
— Мин санаабар, кини ураты хорсун быһыыны оҥор-
бута. Үгүстэр өстөөҕү үлтүрүтүүгэ уһулуччу суолталаах
сорудаҕы толорон кыайыыны хааччыйбыт буоллаххына
эрэ, хорсун быһыыны оҥордо дииллэр. Ол итэҕэс санаа.
Биһиги 210-с стрелковай дивизияҕа түбэһэн, Хайлар куорат хайысхатынан ки-
мэн киириигэ кыттыбыппыт. Биһиги чаастарбыт 1945 с. атырдьах ыйын 8 күнүгэр
Аргунь үрэх чугаһыгар тоҕуоруспуггара. Түүн сэриигэ киирбиппит. Сарсыарда эрдэ
үрэҕи туораан Гоби кумах куйаарга кэлбиппит. Кыраныыссаҕа японецтар кыайан
утарыласпакка куота турбуттара. Ити күн кутаа уотунуу улахан куйаас сатыылаа-
быта, 36 кыраадыска тиийбитэ, салгын тиийбэккэ киһи тыына ыгыллара. Пехоти-
нецтар автоматтарын, противогазтарын, лаппаакыларын, сорохтор пулеметтары
сүгэн испиттэрэ. Флягалаах уулара бүтэн, куйааһы тулуйбакка утатан иһэр саллаатгар
таһаҕастарын быраҕаттаан барбыттара. Сорохтор охтубуттара. Ону командование
массыынаҕа хомуйан испитэ. Японецтар туох баар холуодьастарын сабан, маски-
ровкалаан, кистээн барбыттар этэ. Бу кытаанах түгэҥҥэ Дмитрий Спиридонович
киһиттэн ордук кыахтаах, тулуурдаах буоларын көрдөрбүтэ.
Японецтар хайаан да холуодьастаах буолуохтаахтар диэн кумах куйаарга көрдүү
барар. Куттаммакка, чаҕыйбакка, соҕотох автоматын туппутунан уу көрдүүргэ со-
рунуулаахтык турунар. Ким даҕаны, атаҕар турар кыаҕа суох буолан, барсыбат.
Онон баран иһэр хайысхабытыттан 1,5 км курдук туора сиринэн биир холуодьаһы
булан ылар!.. Бу ураты быһыыга хорсуна, мындыр өйө көмөлөстөҕө: көрдөҕүнэ
киһи сылдьыбыт суола баар курдук үһү. Ону кини сүтэрэ-сүтэрэ батыһан, холуо-
дьаһы булан ылар. Командованиеҕа дакылааттыырын кытта уу таһыыта буолар.
Ити курдук, Дмитрий Спиридонович сүүһүнэн саллааты өрүһүйбүтэ, өлөр түгэн-
тэн быыһаабыта. Мин маны хорсун быһыыга тэҥниибин.
Роман Попов доҕорун кытта бииргэ сылдьыбытын суруйбутугар манныгы бол-
ҕомтоҕо ылыахха сөп: “Мин Дмитрий Спиридоновиһы кытта көрсөн олоххо, үлэҕэ
чугастык өйдөһөн олорбуппун дьолунан ааҕабын”.
Дмитрий Спиридонов 40-тан тахса сыл оскуола учууталынан, үксүн директо-
рынан (Үөһээ Бүлүүтээҕи И. Барахов аатынан оскуолаҕа) үлэлээбитэ. Иитэр-үөрэтэр
үлэҕэ үтүөлэрин иһин оччотооҕу кэм салалтата РСФСР, Саха АССР оскуолаларын
үтүөлээх учуутала ааты иҥэрбитин сөптөөҕүнэн ааҕабын. Кини республикаҕа ыч-
чат наставниктарын тарбахха баттанар ахсааннарыгар киирсэрэ. Кэргэнэ, норуот
кэрэ кыыһа, ытык-мааны дьахтара Ксения Илларионовна Жирковалыын холбо-
һоннор уон оҕону төрөтөн, иитэн үлэһит оҥортообуттара бэйэтэ туспа хорсун-
хоодуот быһыы, үтүө майгы. Ксения Илларионовна Саха АССР үтүөлээх учуута-
лын аатын эмиэ ылбыта, билигин пенсияҕа олорор.
ССРС үрэллиитэ норуот трагедията буолбутун кэнники өйдөөн-билэн эрдэх-
пит. Ыарахан ыарыыга ыллара сытан, Дмитрий Спиридонович этинэн-хаанынан
бэриниилээхтик сулууспалаабыт былааһа сууллуутун ылымматаҕа. Сүрэҕэ ыалдь-
ан, өйө-санаата айманан анараа дойдуга 1993 с. сэтинньигэ аттаммыта.

106