Page 40 - С.С.Аржаков, Н.Н.Петров. Военное лихолетье

Орша куораты ылыыга санныбар, кэтэхпэр улаханнык бааһыран 1943 сыл ал-
тынньы 23 күнүгэр госпитальга киирбитим. Бааһырыы улахан буолан Москванан,
Ивановонан эргийэн ыраах тыылга Алма-Атаҕа госпитальга эмтэнэн үтүөрбүтүм.
Ыам ыйын 14 күнүгэр инбэлииккэ тахсан, ыйы быһа айаннаан, бэс ыйын 14 күнүгэр
ахтылҕаннаах Чурапчыбар тыыннаах эргиллэр үөрүүтүн билбитим.
Сэрииттэн эргиллэн кэлээт, дойдубар сүрүн үлэһит буолбутум. “Кыһыл парти-
зан” колхозка биригэдьииринэн үлэлээбитим. Уһуннук сылгыһыттаабытым. Хаан
тохтуулаах сэрииттэн ордоммун, үйэм уһаан 1999 с. республика ветераннарын де-
легациятын кытта Ильмень күөлгэ тиийэ сылдьыбытым. Өлбүт табаарыстарым
уҥуоҕар дойдуларын буорун илдьэн куппутум.
М.Г. БОРИСОВ, Чурапчы

ИЛЬМЕНЬ КҮӨЛГЭ “ӨЛБҮТЭ”

Соловьев Михаил Тихонович 1911 с. Мэҥэ-Хаҥалас
улууһун I Холгума нэһилиэгэр дьаданы бааһынай кэргэ-
нигэр төрөөбүтэ. 30-с сылларга маҥнайгы артыаллар тэ-
риллиилэригэр биир бастакынан киирэн, хаһаайыстыба
биригэдьииринэн үлэлии сырыттаҕына, сэрии саҕалам-
мыта. Михаил 1942 с. бэс ыйыгар Кыһыл армияҕа ыҥырыл-
лан, 19-с туспа хайыһар биригээдэтигэр түбэһэр.
Бу биригээдэ састаабыгар 1712 нуучча, 597 саха, 250
украинец, 95 татаар, 66 белорус, 200-кэ атын омуктар
сулууспалаабыттара. 172 коммунист, 685 комсомолец ба-
ара. Биригээдэ иһигэр разведчиктары, снайпердары, пу-
леметчиктары уонна минометчиктары бэлэмнииллэрэ.
Полит-үөрэх ситимин быспакка ыытыллара диэн ахтара
Михаил Тихонович.
Сталинграды босхолуурга кимэн киирии саҕаламмыты-
гар миитиннэр бөҕө буолуталаабыттар, саллаатгар байыаннай дьыаланы баһылыырга
эбэһээтэлистибэ ылыммыттар. Попов диэн саха: “Биһиги өстөөҕү ханнык баҕарар сэ-
рии сэбинэн биир да мүнүүтэни мүччү туппакка, урусхаллыахтаахпыт...” — диэн тыл
эппит. Оттон Спиридонов диэн саха: “Биһиги тапталлаах дойдубутун нууччалары кыт-
та көмүскэһээри ыраах Саха сиритгэн кэллибит. Онон фроҥҥа түргэнник ыытаргыты-
гар көрдөһөбүт”, — диэбит.
Биригээдэ 1943 с. тохсунньу 20 күнүгэр фроҥҥа аттанар, 12-с гвардейскай стрел-
ковай корпус састаабыгар киирэр. Корпус сүрүн күүстэринэн, бастатан туран, хай-
ыһар биригээдэлэринэн Ильмень күөл соҕуруу биэрэгин өстөөхтөн былдьаан ьшар
уонна Старай Русса соҕуруу-илин туһаайыытынан кимэн киирэр соругу тутар.
19-с биригээдэ бастаан Маяк Железный диэн тумуска мустубута. Олунньу 22
күнүгэр киэһэ 11 чаас саҕана мууска киириини саҕалыыр. 30-тан тахса биэрэстэни
Ильмень күөл мууһун устун хайыһарынан айаннаан, олунньу 23 күнүгэр сарсыар-
да 5 чаас саҕана уҥуоргу биэрэккэ 3—4 км тиийбэккэ турбуттар. 2-с батальон
өмүтүннэрэн Ретле дэриэбинэни босхолуур. Ити ситиһиини атын батальоннар
кыайан чиҥэппэтэхтэр, биэрэккэ сатаан тахсыбатахтар. Мууска хаалбыт батальон-
нары немец техниканан, сэрии сэбинэн баһыйар буолан, чугаһаппатах.
Ол киэһэ Буреги-Солобско диэкитгэн немецтэр кимэн киирэн биһиги чаастар-
бытын төттөрү охсоннор, Ретле, Горки, Конечек диэн дэриэбинэлэри былдьыыл-
лар. Тыыннаах хаалбытгар мууска куотан киирбиттэрин өстөөх авиацията, артилле-
рията харса суох буомбалаабыт, снарядынан ыппыт. Олор тоҕута тэбиилэриттэн
муустаах ууга, Михаил хараҕын ортотугар, сүүһүнэн киһи тимирбитэ. Бэйэтэ онно

38