Page 149 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

....... ............. 1 Хоро нэһилиэгин историята .. I.:1:..!! 11

диэри бу таптыыр идэтигэр үлэлээтэ. Онон барыта 41 сыл устата төрөөбүт Хоротугар сылгы-
һыттаата. Сылгыһытынан маннык уһуннук үлэлээбит киһи, бука, Саха сирин да үрдүнэн аҕыйах
буолуо. Ити уһун кэм устата Илья Иванович куруук старшай сылгыһытынан сылдьыбыта,
үлэтигэр мэлдьи үрдүк көрдөрүүлэри ситиспитэ. Кулун деловой тахсыытын 77 бырыһыантан
хаһан да түһэрбэтэҕэ, ардыгар 100 бырыһыантга тиэрдитэлээбитэ. Биллэн туран, итиниэхэ кини
үлэтигэр баай опыта, үлэ мындырдарын баһылаабыта, кистэлэҥнэрин билбитэ төһүү буолбутгара.
«Сылгы хаһыытын таба туһанар этибит», - диир кини. Онон сылгыларбыт куруутун үчүгэй
туруктаах сыл тахсаллара. Иитиигэ төрдө-ууһа биллэр бастыҥ сылгылары хаалларарбыт.
Сылгыһыкка саамай эппиэттээх кэм - бу биэлэр хоруотуур кэмнэрэ. Ити кэмҥэ ыҥыыр үрдүгэр
сырыттахха табыллар. Биэни саптарыы болдьоҕо эмиэ биир саамай эппиэттээх кэм буолар. Мин
тиҥэһэ сылгыларга ураты болҕомтобун уурар этим. Сылгы бу сааһыгар сылдьан, этин-хаанын
сайдыытын икки суол уларыйыыларын көрсөр. Маҥнайгытынан - тииһиир, иккиһинэн - аан маҥнай
ууланар. Итилэр эдэр сылгыга этэҥҥэ ааһыахтаахтар. И.И.Гуляев сылгыһытынан үлэлээбитин
тухары биир да сыл өрөөбөккө, сайын ахсын бэйэтин звенотугар кырдьаҕастары сыһыаран, колхо-
һугар, кэлин совхоһугар оттообута. Ити кэм устата төһөлөөх оту хоторбутун ким ситэн аахпыта
баарай?
Чахчы бастыҥ дьиссипилиинэлээх, туйгун үлэһит, 1974 сылтан коммунист И.И.Гуляев общес-
твеннай олоххо өрүүтүн активнайдык кыттан кэлбитэ, оройуон, нэһилиэк Сэбиэтгэрин депутатга-
рынан талыллан үлэлээбитэ. Кэргэнинээн Татьяна Ивановналыын түөрт уонус сылларын «эн-мин»
дэһэн, өйөнсөн олороллор. Түөрт уолларын, икки кыыстарын үлэһитдьон оҥордулар. Илья Ива­
нович чиэһинэй үлэтэ бириэмэтигэр сыаналаммыта. Интернационалист буойун КНР икки мэтээ-
линэн наҕараадаламмыта. Ону таһынан, кини түөһүн «Аҕа дойду Улуу сэриитин сылларыгар
килбиэннээх үлэтин иһин», «Кыайыы 30 сыла», «Кыайыы 40 сыла» уонна Ленин 100 сылынан
юбилейнай мэтээллэр, НХСБ үрүҥ көмүс уонна боруонса мэтээллэрэ, «Куоталаһыы кыайыылааҕа»
знак киэргэтэллэр. Итини тэҥинэн, элбэх Бочуотунай Г рамоталарынан, сибидиэтэлистибэлэринэн
наҕараадаламмыта.

Баҕарах

Баҕарах диэн сир Бороҕонтон 16 биэрэстэлээх Тандалыыр суол устун баран истэххэ, суол ука
өттүгэр баар. Бу сиргэ былыр революция иннинэ Ондуруоһап Байбал, Хос аата Тааҕынаан диэн
баай киһи олорбут. Кэргэнэ Ыстапаанньа диэн Курбуһахтан төрүттээх, Тооролор кыыстара диэн
аатырар эбит. Онтон хас да оҕолордоох. Бу ыал ынах, сылгы, сүөһүнү балачча ииппиттэрэ эбитэ
үһү. Ынах сүөһүтүн 149-ка тиэрпит. Ону таһынан биир атыыр үөрэ сылгылаах эбит. Бу Баҕарахха
Тыама күөлүн илин өттүгэр Ондуруоһаптар уонна Бөтүрүөптэр диэн ыаллар эмиэ олоро
сылдьыбыттар. Кинилэр олорор кэмнэригэр бу сир сүрдээх баай үчүгэй айылҕалаах, тиит маста-
рынан тулаламмыт, бөлкөй-бөлкөй үөт, хатыҥ чараҥнардаах, арыы тыалардаах, өлгөм от үүнэр
ходуһалардаах, кэрэ айылҕалаах миэстэ эбит. Мүрү алаас уутугар «Дьэҥкиидэ» үрэҕэ бу Баҕараҕы
угуттаан Тыама, Халлаайы, Ньамырҕатта күөллэрин толортоон Мүрү Эбэҕэ ааһар. Оччолорго
элбэх чааһынай ыаллар мантан сир анатан 400-кэ сыарҕа оту оттууллара үһү.
Бастакы холбоһуктааһын саҕана, Баҕарахтан биэрэстэ кэриҥэ ыраах Тандалыыр суолга «Кый-
маласпыт» диэн сиргэ иккинэн «Тыама» диэн сири холбоһон үлэлиир табаарыстыба тэриллэн /
ТСОЗ/ үлэлээбит. Бэрэссэдээтэлинэн Бууссап Митэрэпээн Охонооһойобус, суоччутунан Бууссаба
Бараскыабыйа Охонооһойобуна диэн онно олохтоох дьоннор быыбарданан үлэлээбиттэр. 1932 с.
«Кыһыл Маяк» колхозка холбоспут. «Кыһыл Маяк» колхоз бэрэссэдээтэлинэн «Кыймаласпыт»
торүт олохтооҕо Наҕабыыһын Арамаан Ньукулаайабыс диэн киһи үлэлээбит. Бу холкуос оччолорго
оройуоҥҥа сүүсчэкэ хаһаайыстыбалаах улахан холкуос этэ.
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар «Кыһыл Маяк» колхоз бэрэссэдээтэллэринэн,
Нохуоткуна Балбаара Мэхээлэйэбинэ, кэлин Бууссаба Анна, Хаппыырын Миитэрэй Ньыкаандара-
быс уонна Бууссаба Анна Бөтүрүөбүнэ буолан салайбыттара. Үүт табаарынай фермэтин сэбиэдис-
сэйдэринэн бастаан Нохуоккун Испирдиэн Мэхээлэйэбис, Наҕабыыһына Илииһэ Ньукулаайабына

145