Page 150 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

г : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : , ; : : : : : . | , 1 1 , 1 1 Дойдум - Уус-Алдан Хорою „ =

Бөтүрүөбүнэ буолан үлэлээбиттэр. «Кыймаласпыкка» сүөһү биригэдьииринэн Бууссап Миитэрэпээн
Охоноойобус, Бууссап Бүөтүр Баһылыйабыс үлэлээбиттэр.
1930-с сылларга «Кыймаласпыкка» 400-кэ ынах сүөһүнү иитэр, «Кыһыл Маяк» колхоз биир
бөдөҥ базата этэ. Манна Бурцев Петр Васильевич биригэдьиирдээх 21 киһиттэн састааптаах
ыччат фермэтэ тэриллибитэ. САССР 15 сыла туолуутунан сибэстээн бу фермэ үлэтин сырдатар
брошюра бэчээттэммитэ. Фермэ сүрдээх үчүгэй тэрээһиннээх холобур буолар ферма буолбута.
Икки сүрдээх улахан сытыары истиэнэлээх типовой хотонноох этэ. Сүөһү иитиитин үлэһиттэрэ
олорор үс нуучча дьиэтэ уопсайдаахтара. Олорор дьиэлэригэр Тандаҕа тахсар линияттан холбонор
араадьыйалаах уоннателефоннаахэтилэр. Хотонноругар баанньыктаахтара. Килиэп астыыр анал
оһохтоохторо. Остолубуойдаахтара. Остолобуойдарыгар поварынан Бурцева Александра Егоровна
диэн кыыс үлэлээбитэ. Остолобуой аһын колхоз хааччыйара. Үлэһиттэргэ анал режимнээхтэрэ.
Киэһэтин политүөрэххэ үөрэнэллэрэ. Үлэһиттэр бары үрүҥ халааттаахтара. Сүөһүхотоно сууйул-
лара. Хотон иһэ-таһа, дала, кыбыыта киһи сөҕүөҕүн курдук ырааһа. Икки сайылыктаахтара «Кэҥ-
кээки» уонна «Баҕарах». Б и л й г и н ити фермэни көрбөтөх дьон сымыйарҕыахтарын сөп. Ол гынан
баран, бу чахчы буолбут суол. Маны журналист Кустуров да туоһулуон сөп.
1940-1941 сс. кыһын ити фермэ соҕуруу хотонугар, хотон харабылынан үлэлээбитим. Оччолорго
мин 15-16 саастааҕым. Ити кыһын кэпсэтии баар этэ: «Бу Баҕарахха урукку титиикпит эргэрдэ.
Онон саҥа титииктэ тутуоҕуҥ», - диэн. Ол кыһын титиик тутуутун туһунан хаста да мунньахтаа-
быттара, киэиг кэпсэтии буоларын иститэлээбитим. Кыһын, саас титиик маһын кэрдиитигэр Чы-
раанай, Кыймаласпыт, Тыаныкы, Бэрэ Тамаҕын олохтоохторун мае кэрдиитигэр туруорубуттара.
Саас титиик баҕанатын буорун хаһыы саҕаламмыта. Баҕана үүтүн хаһыытыгар колхоз быра-
былыанньата миэстэтин булан, титиик төһө кээмэйдээх буоларын былааннаан, үлэни кыайар эр
дьоннору анаан үлэҕэ туруортаабыттара.
1941 сыллаах саас биһиги дьиэ кэргэттэри хоту Булукгҥа балык бултааһыныгар, колхоз
сыыппаратыгар ыыппыттара. Дьокуускайга киирэн баран Дьокуускайтан Лена өрүһү таннары
устан баран истэхпитинэ, параход палубатыгар туруоруллубут араадьыйанан, биһиги ийэ дойду-
бутугар ньиэмэс омук сэрэтиитэ суох сэриинэн саба түспүтүн туһунан хат-хат биллэрбиттэрэ.
Биһиги остуолба хайа үөһээ өттүгэр баар Арыы-Тиит диэн кумахха тиийэн сайыны быһа үлэлээн
баран күһүн дойдубутугар төннүбүппүт.
Күһүн дойдубутугар төннөн кэлбиппит, били Баҕарах титиигин тутуутугар үлэлии хаалбыт
дьоннорбут бары ыһыллан, сорохторо сэриигэ, сорохторо атын үлэҕэ ананан тарҕаспыттар этэ.
1941-1943 сс. күһүнүгэр диэри улахан кураан, сут буолан дьон кырдьаҕас, оҕо, дьахтар өттө
хаалан, эр дьон сэриигэ баран, аччыктааһын, үлэ кытаанаҕын көрсөн, «Барыта фронт, барыта
кыайыы туһугар» икки хараҥаны холбоон үлэ кытаанаҕын көрсүбүттэр.
Баҕарах титиигин баҕанатын үүтүн хаспыт 12 эр бэртэрэ сэриигэ баран кыттыбытгара. Олортон
5 киһи сэрии толоонугар охтубута. 4 киһи сураҕа суох сүппүтэ, 2 киһи баас ылан дойдуларыгар
кэлэн баран, сэриигэ ылбыт баастарыттан сылтаан эдэрчи саастарыгар ыалдьан өлбүттэрэ.
Кинилэр сэриигэ барыахтарыгар диэри титиик баҕанатын үүтүн барытын хаһан бүтэрбиттэр этэ.
Ол баҕаналар үүттэриттэн хас биирдиилэриттэн хастыы да тиит мастар үүнэн силигилээн
тахсыбыттар. Бэрт аҕыйах хахыйахтар үүммүттэр. Онтуктара киһи үөрэ көрөр сэлэлии үүммүт,
киһи анаан үүннэрбитин курдук хас да көбүс көнө аллея буолан күөгэйэ-нусхайа суугунуу турар.
Бу кэрэ миэстэни бэлиэтии көрөн, бу дойду төрүт олохтооҕо, эколог, геолог Бурцев Иван Семе­
нович, республиканскай айылҕа харыстабылын үлэһитэ бу аллеяны олус сэҥээрбитэ, туоһуласпыта
уонна манна кэриэстэбил миэстэтин оноруохха сөп эбит диэн санааҕа кэлбитэ. Ол санаатын толорон,
Чараҥ орто оскуолатын үлэҕэ уонна черчениеҕа учууталын, биир дойдулааҕын Григорий Нико­
лаевич Бурцевы кытта сүбэлэһэн, Чарак орто оскуолатын, педколлективын уонна үерэнээччилэрин
күүһүнэн бу аллеяны былыргылыы үс үүт бүтэйинэн күрүөлээтилэр, аллея иһин-таһын ыраас-
таатылар, олбуорун киирии ааныгар арка онордулар. Иван Семенович Якутскай куоракка үс
балачча сыаналаах мемориальнай дуосканы оҥотторон таһааран аркаҕа саайтарда. Онон бу миэстэ
сэрии, тыыл ветераннарын сэрии буолуон иннинэ үлэлээн хаалларбыт кэриэстэрин, төрөөбүттөрүт
буордарын айылҕата кытта кэриэстээн үүннэрбит тиит мастара кэриэстэбил аллеята буолан үүнэ-

146