Page 188 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

..... ................ = = = = = Дойдум - Уус-Алдан Хорото .............................. :...... .............
Онно кини дакылаатын истэн хайҕаабыттар, махтал биэрбиттэр. Нөҥүө күнүгэр өссө биир махталы
туппут. Ол планшет иһигэр сыаналаах дааннайдар, бэрт кистэлэҥинэн бэлэмнэнэн кимэн киирии
туһунан карталар баалларын булан дивизия командира махтал ыытта диэн строй иннигэр таһааран
биллэрбиттэр. Бииргэ сэриилэспит саллааттарын истинник саныыра. Нуучча омук хорсун сэрии-
һитин, ыарахан кэмҥэ түһэн биэрбэт эрэллээх доҕор буоларын, биирдэ даҕаны атаҕастаабатахтарын
уонна Васек диэн истинник ааттаан ыҥыралларын кэпсээтэҕинэ уйадыйара. Бииргэ төрөөбүт убай-
быраат курдук санаспыт, өлүү хонуутун элбэхтэ бииргэ туораабыт табаарыстара сэрии сылларын
устата бары өлбүттэр. Саамай чугас доҕоро, нуучча уола Сергей өстөөх биир траншеятын атаа-
калааһынҥа өлбүтүн кэпсиир буолара.
Немецтэр траншеяҕа сытан олус күүстээх уоту аспыттар. Аҕыйах мүнүүтэ иһигэр үгүс сүтүк
тахсыбыт. Ол траншеяҕа сытар фашистары соһуччу саба түһэн үлтүрүтэргэ кинилэр отделени-
еларыгар сорудахтаабыттар. Талахтарга хаххаланан, сүүсчэкэ хаамыылаах сири быардарынан
сыылан тиийэн граната быраҕаттаабыттар. Немецтэргэ утарылаһар кыаҕы биэрбэккэ траншеяҕа
көтөн түһэн, тутуһан туран ытыалаһыы, автомат прикладынан охсуһуу буолбут. Кэлин тыын
ылан көрбүттэрэ Сергей хаан-билик буолан сытар эбит. Госпиталга илдьэн истэхтэринэ тыына
быстаахтаабыт.
Биирдэ аҕабын дэриэбинэ кытыытыгар ыраах поска туруорбуттар. Түүн да буоллар өстөөх
автоматчиктара үөмэн иһэллэрин көрбүт. Саһан сытан кэтэспит уонна чугаһаабыттарын кэннэ
бастаан иһэр фашиһы ыппыт. Немец автоматын ыһыктаат, хаарга умса баран түспүт. Ол кэннит-
тэн өссө хас да киһи сүүрэн иһэрин ытыалаабыт. Немецтэр автоматынан харса суох утары ытыа-
лаан барбыттар. Бинтиэпкэтин обуойматын уларыта-уларыта аҕам соҕотоҕун балай да уһуннук
утарсыбыт. Онтон немецтэр төттөрү ыстаммыттар.
1944 сыллаахха киэһэ хараҥарбытын кэннэ, саһарчы буспут бурдуктаах бааһына кытыытыгар
киллэрэн окуопа хастарбыттар. Сарсыарда күн тахсыыта артиллерийскай бэлэмнэнии кэнниттэн
атаакаҕа киирбиттэр. Өстөөх өйдөнөн зенитнэй артиллериянан ытыалаабыт. Аҕам сүүрэн истэҕинэ
атаҕын тобугун туһунан оскуолка тоҕо көтөн ааспыт. Барыта үстэ бааһыран госпиталга эмтэм-
мит. Бойобуой госпиталь эмэ кырыымчык буолан туох да наркоһа, укуола суох хам кэлгийэн
эбэтэр хам баттаан сытан баастарын ыраастыыллар, тигэллэр эбит. «Ол таптарардааҕар быдан
ыарыылаах этэ», - диирэ.
Сэрии бүппүтүн кэннэ Рига куораты чөлүгэр түһэриигэ биир сыл үлэлээбит. Дойдутугар 1946
сыллаахха эргиллибит. Латышка дьүөгэлээҕэ, ыраах Саха сиригэр барсыан куттаммыт. Оттон
аҕам дойдутун ахтылҕана бастакы тапталынааҕар күүстээх буолан дойдутугар төннүбүт. Саха
сиригэр кэлэн баран, ол кыыһа уолламмытын туһунан сурук туппут.
1947 сыллаахха биир киэһэ ыкса ыалын, кини ынахтарын уулатарыттан аҕыйах биэрэстэлээх
Тарымнаайыга олорбут Марфа Орлованы кытта билсибит. Сэрии ыар будулҕанын, уоттаах то-
лоонун туораан кэлбит артиллерист наһаа кыбыстанньан, килбик эбитэ үһү. Көмүлүөк иннигэр
кэпсэтэ олорон кыбыстан тылынан сатаан эппэккэ оһох холумтаныгар «Холбоһуох, ыал буолуох»
диэн суруйбут. Маппыычча төһө да сөбүлээтэр, күнүүлээбит санаатыгар «Латвияҕа кыыскар
бар» диэн эппиэттээбит. Онуоха аҕам: «Онно аны хаһан да эргиллибэппин», - диэн хардарбыт.
Уус-Алданнааҕы МТС эдэр ыалга уопсай дьиэттэн хос биэрбит. Аҕыс оҕоттон түөрдэ ол
уопсайга олордохторуна төрөөбүттэрэ. Ол уһун көрүдүөрдээх уопсайга барыта эдэр ыаллар буолан
олус эйэлээхтик, көхтөөхтүк олорбуттар. «Олох, кэскил туһа» диэн дойдуларын саа-саадах тутан
көмүскээбит, тыылга геройдуу үлэлээбит, кыайыыттан өрө тыыммыт дьон-сэргэ сүргэтэ көтөҕүл-
лүбүтэ, санаата кэлбитэ олус үһү. Ол үлэ күөстүү оргуйарыгар кытта биллибитэ, диирэ аҕам.
Аҕам сэрииттэн кэлиэҕиттэн биир да күһүнү көтүппэккэ солбуллубат бастыҥ комбайнерынан
сылдьыбыта. Уус-Алдан бары колхуостарыгар хаар түһүөр, сиэмэ хомуура бүтүөр диэри коман-
дировкаланара. Үйэтигэр биир да киһини кытта кыыһырсыбакка, этиспэккэ, дьон тугу көрдөспүтэ
толоруллуохтаах диэн сокуон оностон биир уоппуската, сынньалаҥа суох үлэлээбитэ. Ол да иһин
бар дьонун махталын ыллаҕа. Билигин да кырдьаҕастар: «Баайка Баһылай хайҕалга эрэ ааттанар,
киһи киһитэ этэ», - диэн ытыктыы кэпсииллэр.
Аҕам В.В.Гуляев пионерскай сбордарга да, мунньахтарга да сэрии уотугар сылдьан көрбүт

184