Page 199 - Дойдум Уус-Алдан Хорого

.................... = ............ :...: Хоро нэһилиэгин историята .................................. :... - ..........
айдарыытыгар ииһи кытта ыкса сибээстэнэр. «Уус оҕото уус, булчут оҕото булчут», «Аҕатын
туйаҕын хатарбыт», «Удьуор харалы» диэн өс хоһоонноро, уос номохторо бааллар. Итигирдик
төрөппүттэрин, ыраах удьуордарын уус-уран дьоҕурдарын, атын үтүө үгэстэрин утумнаабыт дьону
ааттыыллар. Кини эһэтэ Егор Свинобоев Хоро нэһилиэгин Халдьаайы Бырдьа Аҕатын ууһун төрүт
олохтооҕо. Дьэкимдэ үрэҕэр Тыама күөл хоту халдьаайытын анныгар, кэнники Мүрү Тоһоҕо күөл
арҕаа өттүгэр Булуҥ дэнэр миэстэҕэ олорбута. 1928-1930 сыллар саҕана сэттэ уончата буолан
эрэр, аҕатын ууһугар «Дьөгүөссэ оҕонньор» диэн ытыктабыллаахтык ааттанар, ыал буолуталаабыт
үс уол, биир кыыс оҕолордооҕо. Наадыйдаҕына тимири да туттар эрээри, сааһын тухары ордук
идэтийэн дьарыктаммытынан уһулуччулаах мае ууһа, дьон этэллэринэн, маһы ыллаппат эрэ киһи.
1920 сыллартан саҕалаан 1970 сылларга тиийэ үйэ аҥарын кэриҥэ кэм устатыгар төһөлөөх
элбэх дьиэнитуппутун, маастардаабытын, бэрэбинэни кэппитин, суорбутун, ааны, арааманы, тутгар
тэрил эгэлгэтин онорбутун быһа барыйан да этэр кыаллыбат, ону үгүс өттүн бэйэтэ даҕаны дэби-
гис кыайан быһаарбата, умнубута эбитэ буолуо. Улуус урукку киинигэр Томторго тутуллубут
бастакы бөдөҥ оскуола, Бороҕон дэриэбинэтигэр этээстээх оскуола, урукку кулууп, РИК этээстээх
дьиэтэ, Мындаабаҕа МТС хонтуората, мастарыскыайа онтон да атын бөдөн тутууларга бары-
ларыгар үлэлэспитэ, сорохторугар маастардаабыта. Онтон бэйэтэ үйэтин моҕообут Чараҥын бө-
һүөлэгэр кини быһаччы кыттыбатах, маастардаабатах чааһынай да, уопсастыбаннай да тутуута
аҕыйах.
Сэмэнньэ оҕонньор уһун кэмнээҕи уһулуччу үрдүк таһаарыылаах, сыралаах үлэтигэр, үйэтин
тухары өлгөмнүк тохпут көмүс көлөһүнүгэр үөһээҥҥи салалта өттүттэн сөптөөх харданы, сыа-
набылы ылбакка сылдьан, 1974 сыллаахха 72 сааһыгар өлбүтэ.
Ийэтэ Свинобоева Акулина Федоровна иистэнньэн этэ. Элбэх оҕону, тулаайаҕы ииппитэ. Акулина
Семеновна итинник удьуор уус, тонтон толлубат туруук үлэһит. Кини оҕо сааһын сэрии, сут мус-
куурдаах сылларыгар ааспыта. Акулина Семеновна 1929 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр Бороҕон
илин уһугар Булушга дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Бииргэ төрөөбүт иккиэ этилэр. Быраата Нико­
лай Семенович Свинобоев 38 саастааҕар ыарахан ыарыытган өлбүтэ. Оҕолоро Чараҥҥа олороллор.
Кини 1942 сыллаахха сэрии ыар сылларыгар Кэбээйи оройуонугар дьонун кытта көһөн барбыта.
Онно тиийэн аҕата биригэдьиирдээбитэ. Акулина ийэтинээн колхозка үлэлээбиттэрэ. Күһүн Кэ-
бээйиттэн көһөн кэлэн Нам оройуонугар «Харыйалаах» диэн сиргэ «Кыһыл Маяк» колхоз сүөһүтүн,
80 төбөнү ийэтинээн көрөн сыл таһаарбыттара. Саас ыам ыйыгар сүөһүлэрин үүрэн Бороҕошго
кэлбиттэрэ. Бу кэмтэн ыла 1948 сылга диэри колхозка үлэлээн кэлбитэ.
Акулина Семеновна уонна Семен Иннокентьевич Рожин эйэлээх кэм эргийбитинэн, 1948 сыл­
лаахха эдэркээн сылдьан дьоллорун холбообуттара. Талбыт курдук 5 уол, 1 кыыс оҕолоохторо
тус-туспа дьиэлэнэн ыал бэртэрэ. Онон Сэмэннээх Өкүлүүн 12 сиэн, 3 хос сиэннээхтэр. Уолаттар
механизатордар, кыыһа эргиэн үлэһитэ, уолаттара ордук Захар, Гриша балачча уус, дьоҕурдаах
дьоннор. Семен Рожин улууһугар полиграфическай дьыала сайдыытыгар үйэ чиэппэриттэн ордук
кэмҥэ эдэр сааһын кэмнэрин анаабыта, дьоҕурдаах салайааччынан биллибитэ. Кини киносети
хаалыыттан таһаарыыга элбэх сыратын уурбута. Ол үтүөтэ «ССРС культуратын туйгуна»
знагынан бэлиэтэммитэ. Кэлин РСФСР культуратын министерствотын Почетнай грамоталарынан
иккитэ наҕараадаламмыта.
Акулина Семеновна адьас кыра сааһыттан иистэнэргэ үөрэммит. Билигин кини 400 тахса уус-
уран оҥоһуктардаах, итини тэҥэ, сүүһүнэн ааҕыллар биирдиилээн сакаастары толорбут. Олорор
дьиэлэрин тиэргэнин уҥа, хаҥас өттүлэринэн икки сынньанар беседкалары бэйэтэ оҥортообут.
Олорун туоһу кырыйан, быһан-отон ойуулаабыт. Уна беседката мастан оноһуллубут. Дьиэ тулата
олордуу мае эгэлгэтинэн толору, араас сиэдэрэй сибэкки иилии сиэттиһэн утум-ситим баран иһэрэ
туспа сиэдэрэй көстүү. Маныаха тус бэйэтин илиитинэн тутан-хабан оҥорбута, маска сыстаҕаһа,
сатыыра көстөр. Кини тикпит үлэлэрэ: кэһиэччиктээх, илин кэбиһэрдээх, дьогдьуурдаах эгэлгэ
былааччыйалара, дьабака уонна дьорбуонка бэргэһэлэрэ, сарыы түнэ этэрбэстэрэ, таба тыһыттан
унтуулара, халтан оноолоох сонноро, үтүлүктэр эгэлгэлэрэ элбэхтэрэ. Табыгастаах өҥнөөх сапта-
рынан, оҕуруонан оһуордаан-мандардаан сиэдэрэйдик, тупсаҕайдык сахалыы ойуулаан дьэрэли-
тэрин астына көрөҕүн. Илин кэбиһэри чараас мельхиору лобзигынан эрбээн, гравировкалаан,

195