Page 68 - Василий Сивцев. Производство хамандыырдара

ка, кинилэр өлгөмнүк үүнүүлэрин дьылҕатыгар саҥаны, сонуну көрдүү
сатыыра, бастыҥ бурдук үүннэрээччилэр уопуттарын туһанара. Ити
курдук сайыҥҥы былдьаһыктаах күн биллибэккэ ааһа эрэ охсубута
баар буолара.
— Нэчимиэн биһиги бааһыналарбытын себүлээн, таптаан үүнэр
буолла. Бу үгүс хайысхалаах культура. Кини сүөһүгэ, көтөргө аналлаах
аһылык буолар, ону тэҥэ промышленноска эмиэ киэҥник туттуллар.
Нэчимиэн курааны тулуйумтуо уонна аһа түргэнник ситэр буолан, эрдэ
түһэр хаһынтан куттала суох. Онон, биһиги усулуобуйабытыгар табы-
гастаах. Илин эҥэр улуустар ыһыыларын 50 бырыһыантан ордугун
ыһаллар, — диир Ньукулай. Бурдук ыһааччы кэпсээниттэн биллэххэ, нэ­
чимиэн өҥ почваҕа наадыйар эбит. Кини бастаан үүнэригэр силистэрэ
сайдыыта мөлтөх буолан, иҥэмтиэлээх веществоларга ордук наадыйар.
Онон, сылаас уонна сииктээх почваттан үүнүүтэ быһаччы тутулукта-
нар. Үүнээйи ааттыын үүнээйи диэбиттии сааскы, сайыҥҥы өттүгэр
олус кураан эбэтэр аһара сииктээх уонна тымныы бириэмэҕэ нэчими­
эн үүнүүтэ мөлтүүр. Сорох үчүгэй оҥоһуулаах бааһыналартан нэчимиэн
үүнүүтүн Ньукулайдаах гектартан ортотунан 19-туу центнергэ тиэрдэ
сылдьыбыттар. 34 гектардаах Саппыйа диэн бааһынаттан гектартан 24-
түү центнер бурдук үүнүүтүн хомуйбуттар. Онон, бу культураны ыһыы
кээмэйин хаһаайыстыба бэйэтин наадыйыытынан көрөн улаатыннарар
эбэтэр аччатан биэрэр. Сөп түбэһэр почвалаах, үчүгэй оҥоһуулаах сир-
дэргэ сортовой сиэмэни ыстахха, нэчимиэн үүнүүтүн лаппа үрдэтэр кыах
баарын Ньукулай хаһаайыстыбатын базатыгар толору көрөбүт. Үүнүүнү
үрдэтии сүрүн дьаһалларынан буолаллар: ыһыы сирин почватын хаачы-
стыбата, сааскы өттүгэр эрдэ ыһыы, ыһыы сиэмэтин нуорматын тутуһуу
уонна бүттүүн сортовой сиэмэнэн хааччыныы.
— Ыһыыбытыгар сирбитигэр-уоппутугар бэрэбиэркэлэммит тугун-
ханныгын көрдөрбүт сортовой нэчимиэни кэккэ сылларга ыһан кэлли-
бит. «Тамми» сорда аан-бастаан үүннэриллэн ылыллыбыта. Билигин
бу сорт республикаҕа киэҥник тарҕанна. Түргэнник ситимтиэ, үрдүк
үүнүүлээх культура биһиги бааһыналарбытыгар кэлин биэс сылга гек­
тартан ортотунан 17.5 центнер үүнүүнү биэрдэ. Ордук кураайы 1973
сыллаах сайын үүнүү биир гектарга 10.9 центнергэ тэҥнэстэ.
«Тамми» сорду үүннэриигэ кини биологическай өттүнэн сайдыы-
тыгар улахан болҕомто ууруллар. Түргэнник үүнэр, курааны тулуйум­
туо буолан, ордук иҥэмтиэлээх веществоларга наадыйар. Ь1һыыны
эрдэ эбэтэр хойут саҕалыыртан нэчимиэн үүнүүнү биэриитэ намтыыра
эбэтэр үрдүүрэ быһаччы тутулуктанар. Ол эрээри, ааспыт сылларга бу
культура атыттардааҕар ордук түргэнник ситимтиэтинэн, курааны ту-
луйумтуотунан, эрдэ сүһүөх анньыытынан атын культуралардааҕар бы-
дан ордугун көрдөрдө. «Тамми» сорду саас эрдэ сир кырса сииктээҕэр
ыһар буоллахха, түргэнник сайдар. Оттон сиигин куоттардахха, куолаһа
66