Page 68 - Сэрии кэмин оҕолоро 2 кинигэ

МҮРҮ нэһилиэгэ

1942 с. сайын аармыйаҕа улахан хомуур буолбута. Ийэм биир убайа, икки сурдьа,
биир күтүөтэ — биир бачаҕантан 4 киһи барбыта. Майаҕаһынан кэлэн барбыттара,
миитин буолбута. Дьоммут ытыылларын көрдөрүмээри туспа турбуттара. Бары ытаһан
ахан, атахпыт сири билбэт буолан дьиэбитин булан ороммутугар сыттыбыт.
Эһэм дьиэтиттэн түөрт уола, икки күтүөтэ — барыта алта киһи барбыта. Биир эрэ
киһи тыыннаах ордубута. Сотору-сотору хара сурук кэлэрэ, ол аайы дьиэнэн ытаһыы.
Суругу мин ааҕарым. Ытаабыт харахтарынан мин диэки көрдөхтөрүнэ, миигин бу-
руйдууллар дуу дии саныырым, хайдах буолуохпун билбэтим, оһох кэннигэр түһэн
ол ытаабыт харахтартан куотарым. Сэрии сылларыгар дьонум ытаабататлар ханнык
диэн наар үчүгэйи эрэ оҥоро сатыырым, сирэйдэрин-харахтарын кэтэһэрим, иннилэ-
ригэр-кэннилэригэр түһэрим. Сэрии сылларыгар оҕолор бары да оннук буоллахпыт
буолуо. Оо, олус да ыар этэ.
1942 с. сайын улахан кураан буолбута, аһыҥа бөҕө турбута, от үүммэтэҕэ. Уус Алдан
холкуостарын Кэбээйигэ окко ыыппыттара. Маачаха аҕабын көһөр биригээдэҕэ бири-
гэдьииринэн, миигин киниэхэ суруксутунан, от мунньааччынан ыыппыттара. Ким тугу
үлэлээбитин таабыл суруйан иһэрим, төһө сир охсуллубутун, мунньуллубутун, төһө от
кэбиһиллибитин оройуоҥҥа отчуот ыытарым.
Күһүн оппутун Намнарга атастаһан Намҥа сүөһү көрөн кыстаабыппыт. Мин үөрэм-
мэтэҕим. 1943 с. Намтан көһөн кэлбиппит кэннэ миигин «Кыһыл агроном» холкуоска
кыладыапсык оҥорбуттара. Ол сайын от, сиэмэ бөҕө үүммүтэ. Мин күһүн үөрэххэ
барабын да бүттэ диэн оскуолаҕа барбытым. Үлэбин туттарбытым. 6 кг арыы итэҕэс
буолла. Кыһын холкуос уопсай мунньаҕар дьүүллээтилэр, суукка биэрэргэ дуу, биэр-
бэккэ дуу диэн. Сорохтор биэрэргэ, сорохтор биэрбэккэ дииллэр. Мунньах боротокуо-
лун суруйа олорбут сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Бурцева П.А. туран: «Сокуоннай сааһын
туола илик оҕону эппиэттээх үлэҕэ уган баран, 6 киилэ арыы инниттэн суукка биэрээ-
ри гынаҕыт. Ыйааһыҥҥыт чуолкайа суох», — диэн мөхтө. Ким да суукка биэрэргэ диэн
куоластаабата. Сэбиэскэй кэмҥэ оннооҕор сэрии сылларыгар демократия баар эбит.
Хас сыл ахсын оскуоланы бүтэрдим да күһүн алтынньыга оскуола аһыллыар диэри
холкуоска үлэлиирим. 1947 с. ыам ыйыгар «За доблестный труд в годы Великой Отече-
ственной войны» диэн мэтээлинэн 10-с кылааска үөрэнэ сылдьан наҕараадаламмытым.
1947 с. 10-с кылааһы бүтэрбитим. Барыбытын учууталлата ыыппытгара. Биир сыл
Чараҥҥа учууталлаан баран, учительскай институкка физмат отделениетыгар икки сыл
үөрэнэн, саҥа аһыллыбыт Өнөр 7 кылаастаах оскуолатыгар учууталлаабытым, биир
сыл завучтаабьҥым. Үһүс сылбар районо инспектора оҥорбуттара. Районоҕа сэбиэ-
диссэй, икки инспектор, метод кабинет сэбиэдиссэйэ буолан үлэлиирбит. Массыына
суоҕа, атынан сылдьарбыт. Учуутал тиийбэтэ, үөрэх хаачыстыбата мөлтөҕө, 7-8 кылаас-
таах оскуолаттан иккитигэр эрэ математикаҕа, физикаҕа учууталлар бааллара. Физи-
ка, алгебра, геометрия предметтэрин олох билбэт дьон үөрэппитэ буолаллара. Иэдээн.
Минпроска киирэн биир сайыны быһа туруорсан, көрдөһөн 6 специалиһы анатан ыл-
бытым.
Оскуола дириэктэринэн орто үөрэхтээх дьон үлэлииллэрэ, үөһээ кылаастарга үөрэ-
тии хаачыстыбатын, билиини биэриини үчүгэйдик ырыппаттара. Райкомҥа туруорсан,
сэттэ кылаастаах оскуолаларга үрдүк үөрэхтээх эдэр специалистары аҕазтарбытым.
Онон районоҕа 3 сыл үлэлээн үөрэтии хаачыстыбатыгар туох эрэ хамсааһын тахсыбыта.
Салгыы пединститукка киирэн үөрэммитим. Үөрэхпин бүтэрэн, Дүпсүн орто оскуо-
латыгар 2 сыл завучтаабытым, билэр оскуолам буолан табыллан үлэлээбитим. 1960 с.
дойду үрдүнэн детдомнары сабан интэринээт-оскуолалары тэрийии барбыта. Биһиги
оройуоҥҥа Курбуһахха аһыллыбыта. Балаҕан ыйын бүтүүтэ дириэктэрин устан кэбис-
питтэрэ, миигин завуһунан бюро уурааҕа таһааран анаабыттара.
Тиийбитим: баанньык бүтэ илик, оҕолор сууммакка быттыйбыттар, айдаан. Бэкээ-
ринэ бүтэ илик, килиэби ыалларга астатабыт. Учуутаътар уопсайдара суох буолан учуу-
тал кыргыттар онно-манна олороллор.

64