Page 24 - Сэрии кэмин оҕолоро 1 кинигэ

БААТАБАЙ нвһилиэгэ

оту аҕаларым. Маҥнай утаа сыарҕалаах угаайыны кыайан түҥнэри аспакка эрэйдэнэ-
рим, кэлин үөрэнэн уонна улаатан таах тоҕор буолбутум. Оҕус мунна кыайтарбакка
биир муҥ буолааччы. Онтон аны оту бугуллаабакка, субууттан кэбиһии саҥа ньымата
киирэн, волокушанан от таһарбыт. Волокушаны босторуоҥкаҕа икки акка көлүйэн
ыҥыырдаан икки киһи тартарара. Самсонов Петр Николаевиһы (Байыыраны) кыт-
та бииргэ үлэлиирбит. Үрдүкү кылааска тахсыбытым кэннэ аны оту ат мунньарынан
мунньар буолбутум. Охсооччулар кэннилэриттэн, алаастар отторун соҕотоҕун икки
сайын мунньубутум. Соҕотоҕун сылдьарбын сөбүлээбэккэ, үһүс сылбар аккаастаан,
субуу түгэҕин харбатар буолбутум. Аппын бэйэм көрөрүм, ыҥыырдыырым, мунньар
массыынаҕа бэйэм көлүйэрим, адаҕа кэтэрдэн мэччитэрим. Сорох аттар сиргэнэн
сүүрэр этилэр, ону хойуу оту эбэтэр субууну толору тартардахха, өр буолбакка уохтара
харыыра. Бу оҕустарбын, атгарбын сайын устата бэйэбэр сыһыараллара. Онон бэйэм
аһатарым, уулатарым. Мэнээк барбатыннар диэн өртөөн, акка адаҕа кэтэрдэн түүн
аһатарым. Уулата киирдэхпитинэ, түүлэрин илиибинэн сууйарым. Алаастар уулара уолан,
бадараан буолара, ол иһин тимир күрдьэҕинэн хоруу хаһан уу таһаарарбыт эбэтэр атын
чугас уулаах алааска баран уулатан кэлэрбит.
Кыра сылдьан бурдук хомуурун кэннэ тохтубут, хаалбыт сиэмэ куолаһын хомуйан
ыскылааччыкка туттарарбыт. Моҕотой, күтэр хасааһын көрдөөн булан, хаһаас сиэмэ-
тин биири да хаалларбакка хомуйарбыт.
Күһүн бурдук ситтэ да, комбайынынан быстарар буолбуттара, онно сиэмэ куулун
тутарым. Мунньуллубут хас да куулу түҥэри анньан, биир сиргэ түһэрэрим, ол кыат-
лыбакка биир ынчык, ырычаахтаһыы буолара. Үлэ күнүн төлөбүрүгэр эт, арыы, сиэмэ
бурдук биэрэллэрэ. Сиэмэ бурдугу оһох үрүгэр ылтаһын лиискэ хатараллара. Сөп буола
хаттаҕына, суоруна тааска мэлиттэрэн бурдук оҥороллоро. Бурдук тардыыта үкүгэр
оҕо аймахха тиксэрэ. Киэһэлик үлэ кэнниттэн оонньуу, сөтүөлүү бараары ыксаан,
түгэнник суорунаны тартахха, куруппалаан кэбиһээччи. Ол да буоллар үлэни толор-
бут киһи курдук сананан оонньуу, сөтүөлүү баран хааларым. Сөтүөлээн кэлэн бурдук
тардар сири көрөөччүбүн, куһаҕаннык үлэлээбиппин билэн эрдэҕим, аҕам куруппа-
лаппыт бурдукпун кытта, өссө эбии соччо сиэмэни чабычахха уурбут буолааччы. Ону
дьэ кичэйэн туран тардарым. Бэйэтэ тута тугу да саҥарааччыта суох, хойутуу, киэһэ
чэйдии олорон, сэмэлиир быһыынан: «Үлэни оттомноохтук, үчүгэйдик толорор буол,
куруппалаппыт бурдук лэппиэскэ, алаадьы буолбат, куһаҕан үлэлээх киһини дьон
сөбүлээбэт», — диэччи.
Холкуостаах оҕото буолан, 1960 сыллаахтан холкуос чилиэнэбин. Онуһу бүтэрэн ба-
ран, холкуоска икки сыл ыанньыксыттаабытым. Биир кыһын Чараҥай үрэҕэр олорон
сүөһү көрбүтүм, иккис сылбар кураан буолан «от сии» Нам сиригэр, Баахычча арыыты-
гар киирэн кыстаабытым. Баахычча арыытыгар көһөн тиийэн баран, олорор дьиэбитин
олох булан көрбөтөҕүм. Ититээри хаарынан бүрүйэн кэбиспитгэр эбит. Дьиэ лаппа итий-
битин кэннэ, муус түннүктэри кырыатын ыраастаан, дю дьиэбит сырдыыра. Сарсыарда
эмиэ кырыарбыт түннүгү кыһыаҕынан ыраастыыр этибит. Ыраах учаастак буолан туох
да суох. Биирдэ эмит, бырааһынньыкка, II Хомустаахха кэнсиэр көрө атынан барарбыт.
Оппутун чугаһын бэйэбит тиэйэр этибит. Сатаан баттык маһы өтүүлээбэккэ, эниэ сыыр-
га сыарҕалаах от охтон, иккиһин тиэйэр этим, сороҕор өйөөн син тахсан барааччыбын.
Ыраах оту тиэйиигэ Баатаҕайтан эбии көмөҕө киһи ыыталлара.
Үһүс сылбар «Правда» холкуос комсомольскай тэрилтэтин сэкирэтээринэн талан-
нар, эмиэ үлэлиир буолбутум. Оччолорго холкуос комсомольскай тэрилтэтин сэкирэ-
тээрэ хамнаһа суох эбит, ол иһин аны кулууп сэбиэдиссэйэ буолан хамнастанар буол-
лум. Онон бу икки үлэни дьүөрэлээн үлэлээбитим. Кулууп сэбиэдиссэйин үлэтигэр
библиотекарь Мария Константиновна Федорова, баяҥҥа оонньуур, сэбиэт суоппара
Алексеев Алексей, суоппар убайым Сивцев Николай (Буурҕа), киинэ механига Аммо-
сов Михаил көмөлөспүтгэрэ. Кэнсиэргэ бырааттыы Атексеев Савва, Ньукулай этип-
пэккэ тойуктууллара, олоҥхоттон быһа тардан ыллыыллара-туойаллара. Убайым, эһэм

20