Page 36 - Неизвестное название

МҮРҮИЭЭДЭ

ТУОҺУ БУОЛАР ТОПОНИМНАР
Наукаҕа биллэринэн, былыр былыргыттан топонимнар элбэхтэриттэн соһуйдум. Ол кур-
киһи-аймах уу тыыннаах, уу таһыгар олохсуйар, дук, манна Нунгэн-Улийн, Хорьоолын, Модын
олох олорор. Ытык эбэлэр кытылларыгар төһөлөөх дабааннар бааллар. Мин иһиттэхпинэ «түргэн
элбэх араас тыллаах-өстөөх норуоттар олорон уулаах)), «хоруоллаах», «модун» диэн сахалыы
ааспыттара буолуой? Оттон биһиги билиҥҥи тыллар курдуктар. Итини таһынан Джилгэ-Гол,
дьон ытык Эбэбит Мүрү тулатынан, нэһилиэкпит, Туругийн Гол, Тойн Гол диэн күөллэр ааттара
улууспут, дойдубут сиригэр-уотугар нуучча кэ- баара бэлиэтэммит. Байкалга Хаамар дабааҥҥа
лиэн иннинэ кимнээх олорбуттарын, хантан, Тыргын, Армак хайалар, Орто-Оглох, Хамней,
хаһан кэлбиттэрин, хайдах тылынан саҥарал- Нарын, Бортой, Нарын Мыла, Билчигир үрэхтэр,
ларын чопчу этэр кыахтаахпыт дуо? Наука бү- Нам, Тойон дабааннар, Хара Болдоҥ хайалаах
гүҥҥү күннээх сайдыыта этэринэн, тыл, археоло­ Хэлтэгэй, Тухэм сайылыктар, Тумусун, Түмэлик
гия уонна топонимика чахчыларьтн холбуу тутан үрэхтэр бэлиэтэммиттэр.
баһаарыахха con. Ол эбэтэр наукаҕа биллэринэн, Ытык Байкалга Тойнак, Малый Тойнак,
тыл төһө да сүппүтүн, өлбүтүн иһин үгүс өттүгэр Большой Тойнак, Огой, Едор, Хунук, Хубын,
сир-дойду, ытык эбэлэр ааттарыгар иҥэн-тоҥон Харанцы уонна Хобой тумустардаах Ольхон-Ул-
оннунан хаалар. Онуоха Орто дойдуга саамай хан эбэтэр Улахан арыылар бааллара суруллар.
былыргы, санаатах аайы уларыйбат-тэлэрийбэт Ольхон арыыга паром Сахюрта тумултан туо-
ааттар гидронимнар эбиттэр. Ону Мүрү, Алдан руур. Улуу байҕал сүрэҕин быһыытынан бил-
Эбэлэр уонна Сир ийэ киэн киэлитигэр баар бары лэр аатырар улахан арыы тула итини таһынан
ытык эбэлэр да ааттарыгар көрөбүт. Хартэ, Харсута, Татай, Тутырхэй, Будун, Хара
Холобурга эттэххэ, Байкал күөл аата сахаҕа Ундэр тумустар бааллара бэлиэтэнэр. Дьиктитэ
быһаарыыны эрэйбэт, Иссык-Куль (Киргизия, диэн, ити сирдэр ааттарын суолталарын олохтоох
Итии күөл), Хубсугул (Монголия - төрүт түүр омуктар сатаан быһаарбаттар. Көстөрүн курдук,
тылыгар Кох су гол, Күөх уулаах күөл), Эчэйбэ гол сахаҕа тута өйдөнөр уу сахалыы аат-суол элбэҕэ
(Алтай республиката. Дьиктитэ диэн, олохтоох- харахха тута быраҕыллар.
тор кэпсииллэринэн, бу күөлгэ көтөр кынаттаах Саха тыла барахсан биһикпитин ыйаабыт
уонна балык хайа да көрүнэ үөскээбэт, чахчыта ытык сирбит сахалыы аатын-суолун сүүһүнэн,
да Эчэйбит күол эбит. Авт. быһаарыыта), На­ тыһыынчанан сыллар түгэхтэриттэн туора ха-
рын (Киргизия), Куектанар (Алтай, Куйахта- рахтаах, татаар тайма тыллаах урдустартан
нар) үрэхтэр, Тола, Мурэн (Монголия), Амуэр саһыаран симэлиппэккэ, сүтэрбэккэ, энчирэп-
(Амур былыргы аата. Монголлуу Хара-Мурэн) пэккэ, эн биһиэхэ тиэрдибитэ тугун бэрдэй! Са­
өрүстэр, о.д.а. ытык эбэлэр сахаҕа өйдөнөр төрүт халыы эбэтэр төрүт түүрдүү аат-суол элбэҕиттэн
түүрдүү ааттарыттан сылыктаатахха, төрүттэр- сылыктаатахха, Байкал, Хубсугул тулатынан,
бит ити эбэлэр кытылларынан олохсуйан олох Өлүөнэ (Кытай былыргы суруктарыгар «Линь»)
олоро сылдьыбыттара саарбахтаммат. Тус бэйэм өрүс үөһэ тардыытынан төрүттэрбит уутуйан,
Монголия Хубсугул күөлүн тулатынан сахалыы уһуннук олорбуттара костер.

Монгол империятын картата. Монголия Орто үйэтээҕи сир ийэ былыргы картата.
Киргизия