Page 71 - Неизвестное название
P. 71
МҮРҮГЭ НУУЧЧА КЭЛИИТИГЭР
Нууччалар Саха сиригэр кэлээт да, сахалар аҕа-ийэ уустарынан арахсан-хайдыһан олоролло-
рун таба көрөн, уустары буоластар диэн нууччатытан сурукка-бичиккэ киллэрбиттэр. Петр Бекетов
1632-1633 сс. уон сэттэ буолаһы сурукка киллэрбит. Олор истэригэр «Дубсунекая», «Чюрюктей-
ская» буоластара киирбиттэр. ...Иван Галкин (1638 с.) дьаһааҕы хомуйар кинигэтигэр отут икки
буолаһы суруйбут. Ол кэнниттэн Парфен Ходырев (1639-1640 сс.) дьаһааҕы хомуйар кинигэтигэр
атын буоластары кытта Бороҕон буолаһын сурукка киллэрбит. Онон Бороҕон буолаһа 1639 с. су
рукка-бичиккэ киирбит диэххэ сөп. Нуучча саха сиригэр кэлиитэ эйэ дэмнээхтик барбатаҕа бил-
лэр. Академик С.А.Токарев суруйарынан: «...в ясачной росписи 1682-1683 гг. процент «сошлых»
и «несысканных» якутов по отдельным волостям Центральной Якутии был очень высок: Мегинская
- 35,9 %, Борогонская - 45,8%, Успецкая - 45,4%, Чириктейская - 64,9% Дубчинская - 69,9%,
Баягантайская - 36,5%. При этом местные князцы не знали, где теперь находятся их родовичи».
[Колымские якуты в середине XVII - начале ХХвв. : (по материалам генеалогии) С. 20]. Бу кэмҥэ
үгүс саха дьоно Амурунан Кытайга куоппуттарын туһунан историческай чахчылары кэлиҥҥи чин-
чийээччилэр дьон билиитигэр таһаардылар. Амурга саха олоро сылдьыбытын туоһулуур холобурдар
да аҕыйаҕа суохтар. Холобур, археологтар Амурга куруканнар культуралара дэлэйдик тэнийэ сыл
дьыбытын быһааран тураллар.
Манна даҕатан кэпсээтэххэ, Кытай бэйэтин трону туппут император Хуан-ди буолар. Кэлин
норуотун историятын түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн Кытайы Ся онтон Шан, салгыы Чжоу, о.д.а. ди-
сурукка-бичиккэ тиспитэ. История кинигэлэри- настиялар салайбыттара. Билигин дойдуну Кы
гэр о л туһунан маннык суруллар: «В книге по тай компартията социализм сырдык суолунан
истории Китая Сыма Цяна (145-86 гг. до н.э.) эрэллээхтик сирдиир.
насчитывается 130 глав и более 500 тысяч иеро Историяҕа биллэринэн, Саха сирин түҥ
глифов. Этот труд не имевший аналогов в совре былыргы олохтоохторо Кытайы кытта хас эмэ
менной науке, называется «Ши Цзи». Историяҕа тыһыынчанан сыллар нөҥүолэриттэн сибээстэ-
биллэринэн, Кытай суруксуттара 3400 сыл ана- һэллэрэ. Ону араас археологическай булумньулар
раа өттүттэн норуоттарын олоҕун историятын итэҕэтиилээхтик көрдөрөллөр. Ыраата барбакка
тиһигин быспакка сурукка-бичиккэ тиһэллэр. Ол кэпсээтэххэ, соторутааҕыта 2005 с. Чурапчы
суруктарга кытайдар хоту диэки олохтоох бары улууһун Болтоҥо дэриэбинэтин таһыгар Кыыс
кос уустарын: эбэҥкилэри, тоҥустары, курыкан- уҥуоҕа диэн сиртэн быһа холуйан 18-23 саас-
нары, монголлары,татардары, о.д.а. кыра-хара таах эдэр кыыс уҥуоҕун хостообуттара. Бу XVII
норуоттары холбуу тутан «та-та» эбэтэр «та-да» үйэтээҕи көмүү, ирбэт тоҥҥо сытар буолан буор-
татар дииллэрэ. Бу норуоттар кэмиттэн кэмигэр ту буолбакка, мумияҕа кубулуйан сытара. Архе-
холбоһон улуу империялары олохтууллара. Ол ологтары эдэр дьахтар кытай солко таҥаһыттан
империялар история ити кэмнэригэр баһылыыр- тигиллибит бэргэһэтэ уонна кытай үрүҥ, хара,
көһүлүүр уустар: хуннар, түүрдэр, уйгурдар, күөх өҥнөөх оҕуруо киэргэтиилээх СОНО соһуп-
кыргыстар, монголлар ааттарын ылаллара. Кы пута. Археологтар бу да иннинэ Саха сиригэр
тайдар улуу истиэп олохтоохторун б.э. V-VI кытай оҥоһуктарын булаллара биллэр. Хомойу-
үйэлэриттэн эрэ араарар буолбуттара. Кытай ох иһин, итиниэхэ майгылыыр үгүс булумньулар,
судаарыстыбата түҥ үйэлэр түгэхтэриттэн баар. история барыта политиктар быһаччы дьаһалла-
Кинини кытта араа-бараа үөскээбит шумердар, рынан суруллар дьүлэй үйэтигэр оҥоһуллубут
египтяннар, ассирийдар уонна финикийдэр ци- буолан, билиниини ылбатахтара. Ити барыта
вилизациялара, Персидскай, Римскай, Монголь- биһиги өбүгэлэрбит түҥ былыргы үйэлэртэн Кы
скай, Османскай онтон да атын улуу империялар тайы билэллэрин, оччотооҕу үйэ саамай сайдыы-
сиик буолан симэлийэн сүттүлэр. Хаһан эрэ бу лаах дойдутун кытта эргинэллэрин, ону таһынан
сиргэ улуу хуннар, түүрдэр, монголлар хаһаай- культурнай сыһыаннаахтарын, эйэ дэмнээхтик
ынныыллара. Билигин ханналарый? Бары быта- олорбуттарын туоһулууллар.
рыһан, бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар сэри- Биһиги норуоппут историятын, түҥ былыр
илэһэн суох буолбуттара. Оттон Кытай бүгүн да гы олоҕун-дьаһаҕын билбэппит баар суол. Били
Аан дойду биир саамай бөдөҥ, модун кыахтаах, гин да ону учуонайдар, историктар, историяны
чэчирии сайдар дойдута буолан олорор. Кытай анаан-минээн хасыһан үөрэтэр эрэ дьон билэл-
судаарыстыбатын төрүттээччинэн б.э.и. 2698 с. лэр. Норуоппут нуучча кэлиэн иннинээҕи олоҕо
