Page 70 - Неизвестное название

субурутуохха сөптөөҕүн кэпсииллэрэ. Ол барыта итигэр бэриммэккэ эргичиҥнии түспүт. Бастаан
кинилэр иҥсэлэрин көбүтэрэ. Ол иһин кинилэр соһуйан, өмүттэн мучумааннаныы буолар. Тойон
бу сирдэри ханнык баҕарар албаһынан бас билэр киһи өйдөнө сатаан көрүөн иннинэ тыы түгэҕин
өйдөөхтөрө. Ол өйдөрө арааска тэбэрэ, өлөрсүү- хайа анньыбыт быһычча уһуга чорос гынар.
гэ да тиэрдэрэ. Ону олохтоохтор олус сөбүлээбэт Кини туохха түбэспитин дьэ, өйдүүр. Өрө тыган
этилэр. Туох албастара тиийэринэн тыыннарын олорор ууну атаҕын сыа тилэҕинэн саба үктүүр.
харыстаналлара. Өр буолбат, быһычча төбөтө эмиэ чорос гынар,
Биирдэ Тыгын Тойон уолаттарынаан, сэ- уу өрө тыга түһэр. Күүппэтэх өттүттэн буолбут
рииһиттэринээн Онор Эбэтигэр тиийбиттэр. бу түгэнтэн соһуйар, куттанар. Ол эрэн кимиэхэ,
Мөтөлүкү үрдүкү тумсугар тиийэн корон тур- туохха тугу этэн иһитиннэриэн билбэт. Быһычча
даҕына бу Эбэ уҥуора-маҥаара биллибэт киэҥ уһугунан тыгар ууну атаҕын сыа тиҥилэҕинэн
киэлилэнэн, тыҥаабыт оттонон-мастанан, эмиэ «хам» баттыыр. Ол да буоллар өһөс, өһүөн
куһа-хааһа дэлэйэн, күндүлүүр далайыттан өйүнэн син биир иннин диэки эрдинэр. Үһүс то­
күөнэҕэ көбөн көрсүбүт. Кырдьык даҕаны, киһи гу лүн быһычча төбөтө чоройон тахсар, онуоха
иҥсэтин көбүтэр, хараҕын толорор улуу дойду Тыгын тойон өлөр чааһа кэлбитин санаан ыһыы-
эбит биһиги эбэбит. Арҕаа диэки көрбүтэ Са- тыыр: «Абааһы буолларгын арах, киһи буоллар-
мыктай түгэҕэ санаа тиийбэт ырааҕа буолбут, гын көһүн». Тойон киһи күүппэтэх иэдээнигэр
илин диэки көрбүтэ, илин саҕаҕы кытта силбэһэ түбэһэн өрө бөтүөхтүү олорбут. Ол кэмҥэ уу
тардыллан биир кэлим, иэмэ-дьаама биллибэт, сирэйэ хамсаан уу түгэҕиттэн киһи төбөтө быган
сирэ-халлаана араарыллыбат бардар бара турар тахсар. Онтон улаатан эмиийин кэрэтигэр диэри
курдук үһү. Арай уҥуоргу кытыл үрдүк мыраа- быгар. Ыксаан, хараҕын үүтэ бүөлэммит Тыгын
нын анныттан күөх буруо унаарыйа тардыллан өрө бөтүөхтүү-бөтүөхтүү көрдөһөн барбыт:
турар. Суулла турар буор хайалаах Кыыллаах - Күн быата буол, ый быата буол, өрүһүй,
Тумсугар бу дойду иччитэ Тоҕуй оҕонньор оло- абыраа, өлүүттэн быыһаа, - диэн лэбэйэ олор­
руоҕун эрэ сөп курдук буолан биэрбит. Кини- бут. Ууттан тахсыбыт киһи бу Тойон киһини
эхэ тиийэр ыараханын өйдөөн, түргэнник тыы- туох сорукка, туох наадаҕа кэлбитин туоһулаһа-
ны булалларыгар сорудахтаабыт. Дьоно Эбэни аччы буолбут. Онуоха Тойон киһи:
тула сырсан көрбүттэр да, тыыны булбатахтар. - Сыыспыппын, сыыспыппын. Өлөрөр-
Онон чугас сытар алааска тахсыбыттар. Алаас өһөрөр санаам суоҕа, - диэн куотуна сатаабыт,
уһун үрдүк халдьаайытын таҥнары сүүрэн иһэн - аны эйиэхэ эргийдэхпинэ, иэччэҕим илдьэ бар-
Тыгын уола Чаллаайы атаҕын өлөрбүт. Ол да дын, хайыстахпына, хаалдьыгым хайа бардын,
буоллар мантан тыыны булан Эбэҕэ киллэрбит- төнүннэхпинэ, тоноҕоһум тосту бардын, - диэн
тэр. Туос тыыга олорон Тыгын тойон уҥуор бу­ андаҕайбыт. Олохтоох оҕонньор тыыны дьөлө
руо диэки устубут. Ол иһэн бу Эбэни олус диэн үүттүүрүн тохтотон, Тыгын сыккырыыр сырдык
сөхпүт, кэрэхсээбит. Кырдьык даҕаны, ортотут- тыына кытыыны булбут. Кини күөлтэн тахсаат,
тан күн ойон тахсар сирэ бу эбит диэн бэккиһии дьонун дьаһайбытынан барбыт.
испит. Үөс диэки киирэн истэҕин ахсын күөл - Мантан барабыт, ол туһунан олохтоох
улам томтойон, билгийэ таһымнаан олорор эбит. оҕонньорго андаҕайдыбыт, - диэбит уонна:
Тойон киһи күөл маннык кыаҕыттан этэ-хаана «аны бу Эбэ тыҥаабыт оттоох-мастаах, бултаах-
салла быһыытыйбыт. Кута-сүрэ тостон куттанар астаах Тыгына Эбэ Хотун буоллун, оттон уола
майгыламмыт. Ол эрээри сорук оҥостон кэлбитэ Чаллаайы атаҕын өлөрбүт алааһын Чаллаайы
баар, туох да диэн күөл ортотуттан төннөрүн диэн алаас буоллун», - диэбиттэр. Дьэ, ол ки­
саакка-суукка, кыбыстыыга ылынан иһэр. Арай нилэр ааттаабыттарын курдук алаас Чаллаайы,
күндүл үөс ортотугар тиийиитэ тыыта кини или- Эбэ Кыыс Тыгына диэн ааттаналлар.
Николай Литвинцев,
Арассыыйа суруналыыстарын,
Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.