Page 67 - Неизвестное название

ҮҺҮИЭЭННЭР, НОМОХТОР
Тойон Мүрү илин өртүгэр, икки арым тыа икки ардыларынааҕы халдъаайы анныгар XVII үйэҕэ
үөскээн ааспыт Хоро нэһилиэгин биир улахан ауатын ууһун төрүт өбүгэтэ, баһылыга Эгий баай
олорбут сирэ баара биллэр. Бу миэстэни олохтоохтор Орто сурт диэн ааттыыллар. Манна 1970
с. учуонай И.В.Константинов археологическай хаһыылары owopou, XVII үйэтээҕи элбэх малы-салы,
олох-дъаһах тэриллэрин булаттаабыта.
Нуучча Саха сирин була илигинэ сахалар ити курдук үрэхтэр, өрүстэр бастарынан, аарыма
алаастарынан сир-уот тыырсан, ийэ-аҕа уустаан олорбуттар. Оччотооҕу дъон ийэ-аҕа уустары-
гар төрөөн-үөскээн олорбут бөҕө-таҕа, өй хаата, харса хабыра суох сэһэн киһилэрин күөн туттан
тойон, аҕа баһылът owocmop идэлээх эбиттэр. Тус-туспа ийэ-аҕа уустарын икки ардыларыгар иир-
сээн тауыстаҕына, ким кыахтаах, элбэх дьонноох, халын’ аҕа уустаах эбэтэр сэриигэ кыайбыт ол -
тойон буолара үһү. Кыра аҕа уустара мэлдъи улахан, кыахтаах, эбэтэр дъон билэр, билинэр бөҕө бо-
отурдардаах аҕа уустарыгар сыстан көмүскэнэллэрэ, олохторун отостоллоро. Оччотооҕу кэм киин
Саха сиригэр саамай суон сурахтаммыт, улуус-улуус аайы аата-суола ахтыллан, уос номоҕор киж-
ник киирбит киһитинэн Майауатта Бэрт Хара буолара саарбаҕа суох. Бороҕоттор күөн туттар,
добун бухатыырдарын туһунан үһүйээннэр сир-сир аайы, атын-атыннык кэпсэнэллэр. Бу кинигэҕэ
ааҕааччыларбытыгар аатырбыт бухатыыр дойдутугар баар үһүйээни билиһиннэриэм.

БЭРТ ХАРА
Бороҕон Дадыр-халыҥ-сон эмээхсин диэн ба­ бон алларан, талаҕы хатан, эрийэн тиэрбэс кур-
ара. Кини бу билигин Бэрт Ууһа нэһилиэк сирэ дугу ойбонугар быраҕар, ол кэннэ күөл ортоту-
Кыыс Хаҥа диэн Эбэҕэ соҕуруу өттүгэр Кыһыл гар киирэн тэһэн, куйуурун уган булкуйар. Онно
Сыыр диэн баар, ол анныгар эбэ иһигэр олохтоох били урут укпут талаҕа ойбонугар түрдэстэн
эбит. Бу Хаҥа эбэ өрүстэн тахсар Тампа үрэх сүн- кэллэҕинэ, көһүннэҕинэ эбэтэр сылгы баһын кур­
ньүнэн баар сир. Ол сиргэ икки-үс көлүйэ уу баар. дук соруйан укпут мууһа уулуннаҕына уурайан,
Дадыр-халыҥ-сон эмээхсин эрдээҕэ биллибэт. түөрэйдэри куйуурун сүкпүтүнэн, көрбөккө эрэ-
Биир эрэ оҕолооҕо иһиллэр, оҕо эрдэҕинээҕи аата тин, судургу дьиэтигэр тахсар. Онно аараттан
Майыттыман, Майаҕатта, кэнники Бэрт Хара куйуурун ийэтигэр эһэ кэлэн хатаннаҕына, илии-
диэн. Кини 20 сааһыгар диэри босхоҥ, хаампат. тин таһынан тиэрэ ол курдук хаһыйан кэбиспитэ,
Ийэтэ салааскаҕа тардан, бултаан аһатар: балык - онно өлөр. Кыһаммакка дьиэтигэр тиийэн ийэти­
тыыр, куобахтыыр, кыыллыыр-кэрийэр. Ол сыл- гэр балыгын хостотор, эһэтин ийэтэ эмээхсин ба­
дьан, биирдэ оҕотун соһон, ол Кыһыл сыыр үрдү- ран сүгэн кэлэр.
гэр дабайан тахсан иһэн эмээхсин халтарыйан, Куобахтыыр, онно түнэ сонугар бытырыыс
дэлби түһэн охтор, ол кэннэ ытыыр-соҥуур: «Эн курдук оҥоһуулаах баайар, иилэр чурумчу быа-
бу айылаах босхоҥ киһи буолаҥҥын, эрэй-бу- лардаах. Онно тула иилэн киирэр. Ону иһэрин
руй бөҕөнү көрөн эрэбин, бачча сааскар диэри көрдөххө, көмнөхтөөх харыйа курдук (саҕа)
сүһүөххүнэн туран дугумматыҥ! - диэн. Онуо- киһи бытырыыстанан иһэр буолара үһү. Сэбэ-сэ-
ха уола, үгүс саҥа суох, батыйатынан эмээхсини биргэлэ: ох - кураахтаах саа, куонньалыктаах,
быһа түспүт, тобугун быһа быраҕан, хаан таһаа- батыйалаах. Ол курдук, булдунан олорор, сэлиик,
рар. Ону көрдөөн «ийээ» диэн икки атаҕын уҥу- бөҕө, бөдөҥ киһи чугас олорор син ыаллардаах,
нахтаан, «остум» диэн, онтон ыла туран атаҕа манна сүөһүлээх биир Хоро Баҕыыр оҕонньор
ыалдьыбат, өлүөр буолар. диэн сэниэ ыал баар.
Оҕо улаатан, булчут буолар: куобахтыыр, Биирдэ Майаҕатта Бэрт Хара куобахтыы
бултуур, балыктыыр буолан, өрүһүнэн, Аллан сылдьан өрүс уҥуор, арҕаа Ытык-хайа үрдүгэр
төрдүнэн төгүрүччү уоннуу көстөөх сиринэн баар айаларын биир сүүнэ киһи суола кэрийэн
күнүнэн сылдьан, айалыыр, туһахтыыр, сохсо- көрөн, куобаҕын хомуйан ылар буолбут үһү. Ону
луур. Мүрү, Хаҥа күөллэргэ куйуурдуур киһи суолун батыһан эккирэтэн иһэн көөртө, ол кур­
буолар. Олус көнө, кэнэн, судургу, оннук-маннык дук, иһирдьэ кытылга биир килэгир сымара таас
диэн саҥарбат-кэпсээбэт, үлэтэ булт эрэ курдук курдук киһи күөстэнэ олорор эбитэ үһү. Тиийэн
буолар. Икки улахан тиитинэн наарбалаан, уһун кэпсэтэн билсибитэ, Тыгын баай уола Таас Ул-
түөрэй оҥостон, баҕадьы (муҥха) ийэтин курдук луҥах диэн буолар. Сэһэргэһэн, тэҥ күүстээх
куйуурунан саас күөлгэ киирэн, кытыытыгар ой- көрүҥнээх курдук буолан, Таас Уллуҥах дьула-