Page 13 - Дүпсүн сирэ

«22—12 тыһыынча сыллардаахха кэлэн ааспыт сартанскай мууһуруу кэнниттэн
каргинскай итийии кэмигэр Лена, Алдан, Бүлүү, Өлүөхүмэ, Дьааҥы, Индигир
уонна Халыма өрүстэр хайыы үйэ уутуйан үөскээбиттэрэ соҕуруу Становай
хайаттан хоту Муустаах муораҕа диэри киэҥ истиэп нэлэһийэрэ, олору орто-
лорунан Дьааҥы уонна Черскэй хайалара быһа сүүрэллэрэ», — диэн суруйар.
Аарыма улахан муус халҕаһалар сиргэ дириҥник дьөлө дьуоҕуран, олорбуту-
нан ирэн, маҥнай дириҥ далай чүөмпэлэри, онтон аҥаат-муҥаат алаастары
үөскэппиттэр диэн эмиэ Дүпсүн киһитэ, географическай наука кандидата
Н.П.Босиков алаастар үөскээһиннэрин туһунан научнай үлэтигэр бигэргэтэр.
Ол чүөмпэлэр хайдах уолан испиттэрин хас биирдии алаас халдьаайытын суул-
лар көмүгэр көннөрү да киһи хараҕар кэрдиис-кэрдиис, таҥалай-таҥалай буо-
лан көстө, кэпсии тураллар.
Дьэ ити аҥааттар Алдан өрүс Ленаҕа түһэр төрдүн диэки: биир өттө таас
эҥээринэн, иккис өттө Алдан өрүс хаҥас кытылынан өрө, аҥаат-муҥаат алаас-
тарынан, маҥнай бултаан-алтаан, кэлин ынах, сылгы сүөһү ииттэн дүпсүннэр
түҥ былыргы түгэх өбүгэлэрэ кэлэн ууһаан-тэнийэн үөскээбиттэр.
Инники ахтыллар автордар Гурьев, Слепцов суруйууларынан 1940—1946
сылларга ыытыллыбыт Лена өрүс эҥээринээҕи бастакы археологическай экс­
педиция Сангаар таас чохтоох сирин-уотун эмиэ хаппыт. Бу экспедиция Үүкү
үрэх иэҕиллэр бүгүйэҕэр былыргы дьон түөлбэлээн олоро сылдьыбыттарын
туоһулуур туой иһит үлтүркэйдэрин, тимирдээх таас уматыллыбыт сааҕын,
иннэҕэ майгынныыр тимирдэри булбуттар. Олорго сигэнэн Үүкү үрэх дьо-
нун А.П. Окладников: «Тимир рудатын уулларан туттубут Саха сирин баста­
кы тимир уустарынан» ааттаабыт. А.П. Оклад ников экспедицията Батамаайы
бөһүөлэгиттэн чугас Уоҥаайы уонна Даалган (Тоҥус хайата) диэн сиргэ күөл
таһыгар хойукку дьон олоро сылдьыбыт миэстэтин булаттаабыт. Онно 4x4 м
эбэтэр 5x5 м эргимтэлээх төгүрүк, эбэтэр түөрт муннуктаах ортотугар уот оттор
холумтаннаах дьиэ оннулара көстүбүттэр. Итилэри археологияҕа «кыра өтөх
культурата» диэн ааттаабыттар уонна бириэмэтин биһиги эрабыт XV—XVI
үйэтинэн быһаарбыттар. Төгүрүк олохтооҕо ураһалыы быһыылаах буор хо-
ломолор буолуохтаахтар. Итинник түргэнник сылыйымтыа буор холомолорго
Дьааҥы арҕаа өттүгэр сирдээх-уоттаах булчут-балыксыт хотугу сахалар XX үйэ
саҥатыгар диэри олорбуттар. Археологтар ити «кыра өтөх культурата» диэҥҥэ
ынах сүөһү, бэл таба ииппит быһыы-майгы, суол-иис суох диэн быһаараллар.
Батамаайы бөһүөлэгин чугаһынааҕы чинчийии былыргы дүпсүттэр таас унуор
сирдээх-уоттаах удьуордарыгар быһаччы сибээстээх. Дүпсүттэр төрүт-уус
үөскээбит сирдэригэр-уоттарыгар Бүлтэй алаастан көстүбүт таас үйэ киһитин
көмүүтэ биһиги ыраах төрүппүт-ууспут, хааммыт-сыдьааммыт быдан-уххан
таас үйэттэн тардыылааҕын кэрэһилиир.
Тыл үөрэхтээҕэ профессор Н.Е.Петров «Саха омук былыргы историятыттан»
(Дьокуускай, 2003 с.) диэн дьоһуннаах үлэтигэр кытай омук суругар-бичигэр,
Персия улуу учуонайа Рашид-Аддин суруйуутугар олоҕуран: «Саха биһиги эра­
быт бастакы үйэлэригэр, истиэпкэ мэлдьи буолар сэриилэртэн куотан, Байкал
тулатыгар, Өлүөнэ, Ангара өрүстэр үөһэ тардыыларыгар хорҕойо кэлбит араас
түүр, монгол биистэриттэн омук быһыытынан үөскээбитэ», — диэн саха
9