Page 17 - Дүпсүн сирэ

буолуо, нуучча былааһын администрацията 1720 сыллаахтан саҕалаан улууста-
рынан арааран, административна!! салалта тутулун олохтооһунугар дүпсүттэри
Бороҕон улууһугар холбообуттарын, төһө да ыраах төрүттэрэ биир буоллар,
сөбүлэспэккэ Иркутскай генерал-губернаторыгар тиийэ өр сыллаах туруорсуула-
рынан 1815 сылтан буолас, 1828 сылтан улуус статуһун ылан, 102 сыл устата бэйэ-
лэрин бэйэлэрэ салайынан, Дьокуускай уокурук уон улууһа билинэр Афанасьевтар,
Поповтар, Белолюбскайдар, Босиковтар, Копыриннар уо.д.а. бас-көс дьоннонон,
В.В.Никифоров курдук улуу киһилэнэн үүнэн-сайдан бардахтара. Дүпсүттэр түгэх
былыргы төрүттэриттэн XX үйэ саҕаланыытыгар диэри олохторун-дьаһахтарын
аныгы кэм историктарын, археологтарын, тыл үөрэхтээхтэрин суруйууларыгар
тирэҕирэн анааран көрдөххө итинник.
Иннокентий Сыроватскай, журналист

Бастакы олук
Дүпсүн сирин төрдө-ууһа
1. Сүрдээх Дүпсүн удьуордара

Норуот сэһэнинэн, Дүпсүн аҕатын ууһа Эллэй Боотуртан төрүттээх Сүрдээх
Дүпсүн диэн киһиттэн үөскээбит. Бу аҕа ууһун баһылыгынан нуучча кэлии-
тин саҕана Өспөх Тойон олорбут. Өспөх Тойон аҕатын бииргэ төрөөбүт балта
Күтүр Эмээхсин диэн эбит. Күтүр Эмээхсин XVI үйэ иккис аҥаарыгар уонна
XVII үйэ бастакы аҥаарыгар бу Дүпсүн сиригэр олорбут эбит.
Дүпсүн сирэ XVI үйэ бүтүүтүн диэки үс аҕа уустааҕа биллэр. Олортон ула-
ханнара Дүпсүн аҕатын ууһа. Кэлин Бээди эбэ хотунтан хоту диэки Алдан
өрүс буор эҥээр биэрэгэр тиийэ олорбут. Онтон илин диэки Чэриктэй аҕатын
ууһа баара, соҕуруулуу-арҕаа Биэттэ диэки Үөнэ аҕатын ууһа олороро. Итин-
тэн атын сирдэргэ онтон-мантан кэлэн олохсуйбут дьоннор биирдиилээн бы-
танан олорбуттара. Аҕа уустара уонна маннык биирдиилээн бытанан олорор
дьоннор сүөһүнү, сылгыны ииттэн уонна бултаан-алтаан аһаан олорбуттар. Бу
сир кэнники киһитэ-сүөһүтэ элбээн, XIX үйэ саҕаланыытыгар 8 нэһилиэктээх
Дүпсүн улууһа үөскээбит.
Күтүр Эмээхсин Бээди эбэ хотуҥҥа төрөөбүт буолуон сөп курдук эбит. Бу
эмээхсин эдэригэр кэрэ дьүһүннээх, ыраас хааннаах, үрдүк унуохтаах эбитэ
үһү. Кинини соҕуруу баар Тиргэлээх уонна Эрбэһин диэки алаастар кытыыла-
рынан олохсуйан олорбут киһиэхэ эргэ биэрбиттэр. Бастакы эрин аата Хасха,
иккиһэ Баҕыһах диэн эбиттэр. Элбэх оҕоломмуттар. Улахан ыал хотуна Күтүр
кыыс ситэн-хотон өссө толуу көрүҥнэммит. Ураһатын таһыгар тахсан Буг-
дук, Бугуйас, Чараҥай диэн уолаттарын ыҥыртаан, хаһыытыы-хаһыытыы хаа-
ман туоллаҥнаатаҕына күөх хонуута долгулдьуйарга дылы гынара үһү. Отучча
сыл устата Тиргэлээххэ олорбут. Арҕаа Бас халдьаайыга өтөҕүн онно билигин
да баара биллэр. Эмээхсин уолаттара ханна-ханна олорбуттара билигин эмиэ
сүнньүнэн биллэллэр.
Нууччалар бастаан кэлиилэрин саҕана, 1632 сыллардааҕы кыһын, Петр Бе-
13