Page 16 - Дүпсүн сирэ

саҕалаан бука бары Багдасын Дархан, Игидэй Дархан, Үөлэн Дархан, Дойдуһа
Дархан, Мунньан Дархан диэн ааттаахтарынан сылыктаатахха, сахалар Омоҕой,
Эллэй саҕаттан биир биис ууһун, холобур, хаҥаластары, бас-көс оҥостон,
ол биис ууһун тойоно дархан диэн «ыраахтааҕы» тэҥэ сололонон салайан,
дьаһайан олорбут буолуохтаах. Саха биис уустарын сибээстиир чиҥ тутуллаах
буолан, ыһыллан, сүтэн-симэлийэн хаалбакка, эбэтэр, «кыргыс уйэтигэр»
бэйэ-бэйэлэрин кэрдиһэн, кэйгэллэһэн кэбиспэккэ баччааҥҥа диэри норуот
быһыытынан сайдан кэллэҕэ.
Эллэй биир уола Дэли Дархан дэнэр. Ити эмиэ быдан былыргыттан, эбэ­
тэр Омоҕой, Эллэй дьоно XIV—XV үйэлэргэ Ленаҕа уу аалынан сүөһүлээх-
астаах кэлбиттэр диир буоллахпытына, оччоттон дархан — бас-көс киһи диэн
баар эбит диэхтээхпит. Аны үһүйээн этэринэн Дэли Дархан Бороҕон Дьуор-
ту, Сүрдээх Дүпсүн диэн уолаттарыттан бороҕоттор, дүпсүттэр ууһаабыттар.
Дэли Дархан уу ааллаах буолан, сүөһүтүн-аһын илдьэ Өлүөнэ орто сүнньүн
баһылаан олорор Намылҕа Силик удьуордара намнартан кыйдаран, Алдан
төрдүгэр булт дьарыктаах хотоохооттор — эрдэтээҥҥи сахалар сирдэригэр-
уоттарыгар олохсуйан, кини уолаттара Сүрдээх Дүпсүн, Бороҕон Дьуорту
маҥнай өҥ оттоох-мастаах от үрэхтэринэн сыыйа өрө Бээди, Кыыс Тыгына,
Таргылдьыма, Тойон Мүрү, Кыыс Хаҥа курдук өлгөм үүнүүлээх өҥ алааста-
ры баһылаатахтара, ууһаатахтара-тэнийдэхтэрэ. Дэли Дархан Алдан төрдүгэр
маҥнай тахсан олохсуйбут сиригэр кини аата иҥэн Дьэли дэммит буолуохтаах.
Дьэли былыргыта дьон-сэргэ сүөһү-ас ииттэн, уу, тыа булдунан ииттэн ууту-
йан үөскээбит, билигин да Дүпсүн эҥээр биир саамай бултаах-алтаах сири-
нэн биллэр. Сорох үһүйээҥҥэ этиллэринэн Дэли Дархан биир уола Чэриктэй
дэнэр. Чэриктэй (сэриилээх) аччыгый уол быһыытынан аҕатын төрүт олоҕун
тутан хаалбыт буолан Дьэли бу нэһилиэк сиригэр киирэр эбит диэн бигэргэ-
тиэххэ сөп. Саха биир бас-көс киһитэ Дэли Дархантан төрүттээх, дарханынан
салаллыыны тутуһан олорбут Бороҕон, Дүпсүн сахаларын Тыгын Тойон бэйэ-
тин былааһыгар киллэрээри элбэхтик сэриинэн тахса сылдьыбыта, тылынан
уонна сэрии күүһүнэн бас бэриннэрэ сатаабыта нууччалар кэлиэхтэригэр диэ­
ри кыаллыбатах буолуохтаах. Тыгын күүс өттүнэн сахалары биир илгэ түмэ
сатаабыт кэмэ «кыргыс үйэтэ» диэнинэн номоххо киирдэҕэ. Өссө биир түгэни
бэлиэтиир тоҕоостоох. Петр Бекетов уонна Иван Галкин аан бастакы докумуон-
нарыгар дүпсүттэри Өспөх, Чэриктэй, Чумецкай диэн үс буоласка арааран су-
руйбуттар. Оттон 1633 сыл кулун тутарга осторуок-кириэппэс туттан, сүүһүнэн
киһи нууччаларга утарсыытын, холобура, дүпсүттэр Өспөх Тойон баһылыктаах
сэриилээх (боотур дьонноох) бигэ, салаллар тутуллаах олорбуттарын туоһулуур.
Итинтэн сиэттэрэн эбэн эттэххэ, дүпсүттэр кыайтаран-хотторон, ыраахтааҕы
уһун илиитигэр бас бэринэллэрин биллэрбиттэрин иһин Өспөх тойон дьаһаах
төлүүр испииһэгэр бастакы сылларга эрэ аата баарынан уонна Красноярскай
кыраай дьэһиэйдэрин сэттэ аҕа ууһун ахсааныгар Өспөх аҕатын ууһа бүгүн
да баарынан сылыктаатахха, Өспөх тойон тобох дьонуттан сытыы-хотуу өттүн
күрэппит буолуон сөп (Н.В.Емельянов «Дьэһиэй сахаларын фольклора». —
Дьокуускай, 2002 с.). Чахчы биир бигэ тэриллиилээх аҕа ууһа итиччэ ыраах
тиийэн, симэлийэн, сүтэн хаалбакка ууһуон-тэнийиэн сөп). Ол да иһин эбитэ
12