Page 18 - Дүпсүн сирэ

кетов Дүпсүн сирин икки буоласка арааран суруйбут. Олортон арҕааҥҥыта
Дүпсүн буолаһа, илиҥҥитэ Чэриктэй буолаһа диэн буолбуттар. Дүпсүн
буолаһа олохсуйбут сирин Өспөх Тойон салайан олорбут. Ол туһунан профес­
сор С.АТокарев: «Еспех здесь был главным тойоном и господствовал над мно­
гими улусдми Дюпсюнской волости», — диэн суруйбут. Бу докумуоҥҥа Дүпсүн
буолаһын иһинээҕи аҕа уустара улуустарынан ааттаммыттар. Онон оччолорго
били XVI үйэ бүтүүтүнээҕи Дүпсүн аҕатын ууһа ууһаан-тэнийэн хайыы-үйэҕэ
биис ууһа буолан олорор кэмэ эбит. Дүпсүн бииһин ууһа «Дюпсюнская во­
лость» диэн суруллубут. Онно Өспөх Тойон бастакы улахан кинээһинэн буол-
бут. Күтүр эмээхсин уолаттара ити буолас соҕуруу өтгүгэр олорбуттар.
Атамаан Иван Галкин 1634—1635 сылларга дьаһаах хомуйбут кинигэтигэр
Дүпсүн буолаһын аатын уларытан «Өспөх буолаһа» диэн суруйбут. Оччолор­
го сорох буоластары кинээстэр ааттарынан бэлиэтиир эбиттэр, ол иһин онно
Өспөх Тойон аатынан суруллубут. Өспөх буолаһын көмөлөһөр кинээстэрин
тустарынан С.А.Токарев бу курдук суруйбут: «В той же книге встречаются
имена оспяцких князцов: Камрука, Белыкси, Иваки, Сабука, Олка, Дархана,
Ебаки». Өспөх тойон манна этиллибит көмөлөһөөччүлэриттэн хайалара хайа
аҕа ууһугар олорбуттара чуолкайа биллибэт. Арай Күтүр Эмээхсин улахан уола
Хомурук Өспөх буолаһын соҕуруу өттүгэр Эрбэһин диэн сиргэ олоро сылдьы-
быта биллэр.
Парфен Ходырев 1639—1640 сыллардаахха дьаһаах хомуйбут кинигэтигэр
Дүпсүн сиригэр Өспөх, Чэриктэй уонна Чюмецкай диэн буоластар ааттара
бааллар. Чюмецкай буолас билиҥҥинэн Түүлээх уонна Өнөр нэһилиэктэрин
сиригэр баар буола сылдьыбыт. Ити кинигэҕэ Өспөх буолаһынааҕы Күтүр
Эмээхсин элбэх уолаттардааҕын туһунан суруллар. Ол курдук кини Хомурук,
Обдук, Бугдук, Туолка, Бугуйас диэн уолаттардаах эбит. Аҕалара Баҕыһах диэн
буолан, уолаттар араспаанньаларын аҕаларын аатыттан таһааран Багазаковтар
диэбитгэр. Бугуйас диэн уол араспаанньата суох суруллубут. Сиэннэритгэн Туол­
ка уола Даҕыһык, Хомурук уола Толуукан диэннэр сурукка бааллара биллэр.
1648—1649 сыллардаах дьаһаах хомуйуутун кинигэтигэр Дүпсүн сиригэр
Дүпсүн, Өспөх, Чэриктэй, Чюмецкай диэн ааттардаах түөрт буоластар аат­
тара XVIII үйэ саҥатыгар диэри уларыйбакка кэлбиттэр. Онон итиннэ урук-
ку Өспөх буолаһа Дүпсүн уонна Өспөх буоластарга арахсыбыттарын көрөбүт.
Хоту Дүпсүн аҕатын ууһун диэки өттө — Өспөх Тойон олоҕо — Дүпсүн буолаһа
диэн буолбут, оттон соҕуруу — Күтүр Эмээхсин уолаттарын диэки өттө —
Өспөх буолаһынан хаалбыт.
1648—1649 сс. эмиэ дьаһаах хомуйуутун кинигэтигэр баар Өспөх буолаһыгар
Күтүр Эмээхсин Туолка, Чараҥай, Кътах, Обдук, Бугдук, Бугуйас, Сарбаха,
Ымындай диэн уолаттара аҕаларын аатынан Багазаровтарынан араспаанньа-
ланан суруллубуттар. Манна Парфен Хадыров дьаһаах хомуйар кинигэтигэр
Хомурук уонна Ирбиэй диэн уолаттар ааттара суохтар. Күтүр Эмээхсин барыта
уон уоллаах буола сылдьыбыт курдук. XVII үйэ бастакы аҥаарыгар кини Ба-
газаровтар ийэлэрин быһыытынан историяҕа биллибит. Күтүр Эмээхсин уола
Хомурук Багазаров Өспөх буолаһын бастакы кинээһинэн буолбут. 1640 сыл-
лаахха Толук Комруков диэн дьаһаах төлөһөр обургу уоллаах эбит. Хомурук,
14