Page 14 - Дүпсүн сирэ

уһулуччулаах учуонайа, этнограф Г.В.Ксенофонтов көрүүлэрин тутуһар уон-
на кытайдар «Юань-Ши» VII үйэтээҕи источниктарыгар «Байкалтан хоту кый
ыраах Хотугу Муустаах байҕалга диэри курыканнар (былыргы сахалар) сирдэрэ
этэ» диэн суруйбуттарынан сахалар билиҥҥи сирдэригэр-уоттарыгар VII үйэ
инниттэн олорбуттара диэн бигэргэтэр. Байкалга үөскээбит сахалар былыр­
гы төрүттэрэ, Орхон памятниктарыгар этиллэринэн Үч Курыканнар (Үс Хоро
Хааннар), кытай «Юань-Ши» диэн источниктарыгар сурулларынан у-се-хань
(үс саха хаан) XIII үйэҕэ Орхон түүрдэрин курдук эллээх (судаарыстыбалаах)
олорбуттар. Чыҥыс хаан сэриилээһинин саҕана үс саха биир салаата сэриит-
тэн тэскилээн, бэйэлэрин хотугу провинцияларыгар Өлүөнэ өрүһүнэн хоту
куоппуттар, хаалбыт икки салааны бас бэриммэтэхтэрин иһин Чыҥыс хаан
уола Джучи 1276 сыллаахха Маньчжурияҕа күүс өттүнэн көһөрбүт эбит. Саха­
лар чуолаан Омоҕой, Эллэй, Хоро Ленаҕа кэлиилэрин туһунан сүрүн үһүйээн
XIII үйэни кытта сибээстээх буолан, «кыргыстан куотан» диэн өйдөбүллээх
эбит. Онон Н.Е.Петров сабаҕалыырынан саха норуот быһыытынан Байкал ту-
латыгар ситэн-хотон баран, биһиги эрабыт VII үйэтиттэн саҕалаан Бүлүүнэн,
Өлүөнэнэн билиҥҥи Саха сиригэр хас да түһүмэхтээн, бүтэһиктэрэ XV үйэҕэ
тиийэ, сүөһүлэрин-астарын, дьоннорун-сэргэлэрин, улахан уу аалларынан
уһуннаран кэлбиттэр уонна олохсуйан-тэнийэн испиттэр. Маннай Бүлүү,
Өлүөнэ өҥ хочолоруттан саҕалаан, Өлүөнэ илин эҥээринэн, хоту диэки Муус­
таах муораҕа тиийэ тарҕаммыттар. Ити санааны «Хаҥаластар үйэттэн үйэҕэ»
(Дьокуускай, 2000 с.) кинигэни таһааттарбыт автор Егор Яковлев учуонайдар
Г.В.Ксенофонтов, А.П.Окладников, И.В.Константинов суруйууларыгар, фоль-
клористар Г.У.Эргис, Сэһэн Боло онорбут төрүччүлэригэр, нуучча суругунан
источниктарыгар тирэҕирэн, Эллэйи быһа холоон 1380 сыллаахха төрөөбүт,
Өлүөнэ орто тардыытыгар кэлэн, олохсуйан Омоҕой кыыһын кэргэн ылан
төрөппүт бастакы уола Багдасын (Багдааһын) 1410 сыллаахха төрөөбүт диэн
(Тыгынтан төттөрү ааҕар) этэрин ылынар буоллахха, Эллэй дьоно билиҥҥи
Саха сиригэр кэлиилэрэ XIV үйэ бүтүүтэ, XV үйэ саҥатыгар эбит диэн бигэр-
гэтиэхпитин соп.
Сахалар хас да түһүмэҕинэн кэлбиттэрин кэрэһилиир Сэһэн Боло хомуй-
бут Омоҕой, Эллэй, Хоро туһунан үһүйээннэригэр сүрдээх чуолкайдык кэп-
сэнэр. Холобур, (көр, Сэһэн Боло «Сахалар төрүттэрэ уонна кыргыс үйэтэ».
Үһүйээннэр. — 2006 с.) II Курбуһах киһитэ А.А.Пестряков-Мандыс уола 1934
сыл, от ыйын 20 күнүгэр суруйтарбыт «Сахалар» диэн үһүйээнигэр: «...Омоҕой
Баай, Эллэй Боотур кэлиэхтэрин иннинэ Өлүөнэҕэ сахалар диэн туспа олох-
тоох, майгылаах омуктар олоотторо үһү... Ол гынан баран урут хантан кэлэн бу
дойдуну булан олорбуттара дуу, олохтоохторо дуу өрүү сэһэн буолбат. ...Арай
кинилэр ааттара «саха, сахалар» уонна синньигэс төбөлөөх, уллуҥнаах (буута
суох), буллу батыһан: кыыллаан, үөннээн (балыктаан) аһаан олорооччу элбэх
аймах дьон бааллара үһү диэн буолара», — диэн. Өскөтүн, Омоҕой, Эллэй
дьоно билиҥҥи Саха сиригэр XIII үйэҕэ Чыҥыс хаан сэриититтэн уонна кини
уола Джучи күүс өттүнэн үүрүүтүттэн үтүрүллэн кэлбиттэр диир буоллахха,
Мандыс уола «кэпсиир сахалара» быдан былыр, кытай источниктарыгар су-
рулларын курдук, VII үйэ эргин кэлбит буоланнар хаһан кэлбиттэрэ кэпсээн
10