Page 15 - Дүпсүн сирэ

буолбат, төрүт олохтоох омуктар буолалларын кэрэһилиир. Эмиэ ити курдук
Бороҕон, Мэҥэ үһүйээннэригэр «хара саҕыллар», «тыал буолбуттар» диэн са-
халары кытта бииргэ булкуһан, биир өйдөһөр тыллаах эрээри «төрүт олохтоох
омуктар» диэн кэлин кэлбиттэр аахсыбат аҕыйах ахсааннаах омук-өһүк дьон
баалларын туһунан кэпсэнэр. Оттон Дүпсүттэр биир төрүттэринэн И.Г. Бе­
резкин суруйарынан нуучча кэлиэн иннигэр Дүпсүн сиригэр-уотугар Дүпсүн,
Чэриктэй, Үөнэ аҕаларын ууһун тэҥэ Хотоохооттор диэн төрүт олохтоох дьон
бааллар эбит. Ити хотоохооттору былыргы сэһэҥҥэ, үһүйээҥҥэ Сүрдээх
Дүпсүн бииһин ууһугтан арааран кэпсээһин эмиэ Мандыс уола этэр сахала-
рын кытта сибээстээх дьон буолуохтарын сөп. Дүпсүн хотоохоотторо Эдьээ-
нинэн, Уус Майанан, Алданынан эргийэн, өссө быдан былыр көмүһү сууйан
байан-тайан олорбуттарын туһунан үһүйээни В.М.Копырин суруйуутунан бу
кинигэҕэ киирбитин ааҕааччы интэриэһиргиэ дии саныыбын.
Онон дүпсүттэр былыргы түгэх төрүттэрэ маҥнай Алдан өрүс кытыыларыт-
тан сыыйа алаас, үрэх сирдэри баһылаан, кэлин кэлбит Омоҕой, Эллэй удьуор-
дарын кытта сүөһү-ас ииттэн Саха биир биллэр биис ууһун төрүттээбиттэр.
Хотоохооттор инники ахтыбыт 1940—1946 ее. археологическай экспедиция
Үүкү үрэҕэр булбут «тимир рудатын уулларан туттубут Саха сирин бастакы
тимир ууһунан» ааттанааччылартан төрүттээх-силистээх уонна Алдан өрүс
төрдүттэн, Батамаайы чугаһыттан, көстүбүт XV—XVI үйэтээҕи «кыра өтөх
культуратын» төрүттээччилэр курдук олохтоох-дьаһахтаах эбиттэрэ буолуо.
Саха үһүйээннэригэр хотоохоон (кыра батыйа) диэн арааран ааттааһын хо-
тоохоотторго сыһыаннаах уонна хотоохооттору тимири сатаан уһаналларын
кэрэһилиир буолуон сөп. Төһө да тоҥ уустары кытта хардарыта кэргэн ыл-
сыбыттарын иһин, хайа-хайалара тылларын, культураларын сүтэрсибэккэ,
бултаан-алтаан айахтарын ииттинэн эйэлээхтик олорбуттар. Ол да иһин уу
аалларынан сылгылаах-ынахтаах кэлбит Омоҕой, Эллэй дьонугар (XIV—XV
үйэлэр) «хаһан кэлбиттэрэ кэпсээҥҥэ киирбэтэх саха, сахалар» дэттэхтэрэ. Ал­
дан өрүс таас эҥээринэн олохтоох дүпсүттэр төһө да сүөһү-ас тутталлар уу, тыа
булдун, таба иитиитин сүрүн дьарык быһыытынан ааспыт үйэ алта уонус сыл-
ларыгар диэри тутуһан олорбуттара. Кыра холкуостар эстэн, дьон таас эҥээр
олохсуйбат буолуохтарыттан ыла, Өспөх, Чэриктэй, Түүлээх нэһилиэктэригэр
табаны иитии тохтообута.
Историктар бигэргэтэллэринэн Тыгын баһылыктаах хаҥаластар XVI үйэ
иккис аҥаарыттан нууччалар кэлиэхтэригэр диэри саха биис уустарын түмэн,
эли (государствоны) төрүттүү сатаабыттар. Ону Тыгын уонна кини сырыыла-
рын (походтарын) кэрэһилиир үһүйээннэр элбэхтэр. Ол иннинэ да Омоҕой,
Эллэй саҕаттан төһө да биир сомоҕо тэриллиилээх этилэр диир дакаастабыл
суоҕун иһин, олус киэҥ сиринэн тарҕанан олорор аҕыйах ахсааннаах омукка
ол кыаллара уустук, биис ууһунан чиҥ тутуллаах, ону салайар «Тойон» эбэтэр
«Бөҕө» диэн бас-көс дьонноох олорбуттар. Ити биис уустарын икки ардыла-
рыгар бултуур-алтыыр сир, баай-дуол, аат-суол былдьаһыгар төһө да атаан-
мөҥүөн баарын иһин, сүнньүнэн эйэ-дэмнээхтик, хардарыта көмөлөсүһэн
олорбуттар. Өссө хаҥаластары «тойон» ууһа диэн арааран, чорботон ааттыыл-
ларынан уонна Тыгын өбүгэлэрэ Г.В.Ксенофонтов суруйарынан Эллэйтэн
11