Page 362 - Дүпсүн сирэ

даах» диэн ааттанан, Странден Николай Павлович көскө кэлбитэ. Кини табаа-
рыстарын кытта Дүөндү, Уоттаах, Чулууда, Араҥас, Намтытах диэн сирдэргэ
олохсуйан сир үлэтинэн, сүөһү, куурусса, сибиинньэ иитиитинэн дьарыктам-
мыта. Олохтоохтору бурдугу, оҕуруот аһын үүннэриигэ үөрэппитэ. Үөрэхтээх
сыылынай саха оҕолорун ааҕарга, суруйарга үөрэппитэ. Олортон биирдэстэ-
рэ биһиги билэр, киэн туттар биир дойдулаахпыт В.В.Никифоров-Күлүмнүүр
буолар. Странден саха дьахтарын кэргэн ылан, биэс оҕолонон Саха сиригэр 12
сыл олорон баран дойдутугар төннөрүгэр икки уолун кытта аччыгый кыыһын
илдьэ барбыта. Кэргэнэ Бараскыабыйа Дьөгүөр диэн уолу, Анньыыска диэн
кыыһы илдьэ дьонугар хаалбыта. Анньыыска улаатан баран, Чохороонноох
Бүөтүр-Петр Назарович Соловьев диэн киһиэхэ эргэ тахсыбыта. Кини сүүрбэ
биирдэ оҕоломмутуттан сэттэ оҕото ордон саастарын моҥообуттара. Бу сэттэ
оҕоттон түөрдэ кыргыттар: Биэрэ Анньыыска, Балбаара, Балаайа диэн этилэр.
Онтон уолаттар ини-биилэр Өндөрөй, Арамаан, Бүөтүскэ диэн ааттарынан су-
рукка киирбиттэрэ.
Өндөрөй оҕо эрдэҕиттэн сытыы, чобуо тыллаах-өстөөх, быһый, кытыгы-
рас, унуоҕунан намыһах буолан баран бигэ-таҕа көрүҥнээх, тэтиэнэх киһи
буола улааппыта. Туола сайылыкка Тэбиик нэһилиэгин ыаллара биэс сиргэ
киирэн бөлөхтөөн сайылыыллара. Сайылык ортотугар, «Хос ампаарга», оҕо-
аймах, эдэр ыччат мустан оонньууллара, илин-кэлин күрэс былдьаһаллара. Ол
күрэстэһиилэргэ Өндөрөйгө чугасаһар уол суоҕа эбитэ үһү. Кини ат буолан
сүүрэригэр кэккэлэһэн туран эрэн сүүрэн куоттаран кэлэллэрэ уонна: «Адьас
тигээрдээбит тыһаҕас курдук барар, киһи ситиэх буолбатах», — диэн сөҕөллөрө.
Уруккута Дүпсүн улууһун киинигэр Дүөндү Томторугар таҥара дьиэтин таһыгар
от-мас көҕөрүүтэ улуус дьоно I Өспөх, II Өспөх, Чэриктэй, Түүлээх, Найахы,
Тэбиик, Баатаҕай нэһилиэктэриттэн кэлэн мусталлара. Маннык мустууларга
нэһилиэктэр ааттаахтара илии-атах оонньуутугар күрэстэһэллэр эбит. Өндөрөй
сыл аайы быһыйдары кытта сырсан, куруутун кими да иннигэр түһэрбэккэ,
ырааҕынан куоталыыра. Уҥуоҕунан намыһах буолан баран хамыырынан,
атаҕын ылара түргэнэ бэрдинэн куотара дииллэрэ. Ол курдук сүүрдэҕинэ
атаҕын тардар дьүүлэ көстүбэт, ньилбэгэ эрэ өрө күөрэйэн иһэр буолара үһү.
Биирдэ Тэбиик нэһилиэгэр Илин аҕа ууһугар Төппөкө уола Тайыыка диэн кы-
тыгырас уолу дьон мөккүһэн, сакылаат уурсан сүүрдүбүттэр. Онно 100 саһаан
сиргэ Тайыыканы Өндөрөй бэйэтин халыҥынан куотан тахсыбыт. Онно көрбүт
дьон Өндөрөйү «хамыырынан сиэтэ» дэспиттэр. Сонно тута Өндөрөйдөрүгэр
«Хамыырдаах» диэн аат ин эрбиттэр.
1946 сыллаахха ССРС Верховнай Советын быыбарыгар быыбар түмүгүн
Дүпсүнтэн Бороҕоҥҥо суһаллык тиэрдэргэ Өндөрөйү анаабыттар. Биир хол-
куос бастын' ата диэн, ат бэлэмнээбиттэрин тахсан көрбүтэ, ырыган баҕайы
сылгы бааллан турар үһү. «Кэбис, маннык ырыган сылгы түргэн айанынан
Бороҕон ҥо кыайан тиийиэ суоҕа», — диэн Өндөрөй сыарҕаҕа олорон айанныам
диэн сонун таһынан кэппит барааҥкатын, сарыы этэрбэһин таһынан кэппит,
сылгытыһа холуоһатын устуталаан, сыарҕаҕа быраҕаттаан баран, Бороҕон диэки
сатыы түһэ турбут. Бу олунньу ый түмүк тымныытын саҕана эбит. Бороҕон но
олорор быраатыгар сарсыарда эрдэ соҕус көтөн түспүт: «Быыбар түмүгүн кил-
326