Page 19 - Березкин И.Г. Сайсары күөлэ уонна Сайсары булгунньаҕа

кыргыһан баран, киһитип аҥарын кэршгин өлөттөрон, Киллэм
хонуутунап Үөдэй сиригэр куоппуттара уонна оппо кыстаа-
быттара. Дьаһаах хомуйуутунан сибээстээп, кыра иирээннэр
ол-бу аҕа уустарып кытары кыһыи да тохтообокко барбытта-
ра. Атамаан Иван Галкин сэбэ-сэбиргэлэ, күүһэ-уоҕа улахан-
нык мөлтөөбүтэ, ол иһии Енисейскэйдээҕи бойобуодаттан
көмө көрдөөи сурук ыыппыта. Ол сэриигэ сахалар хорсуннук
охсуспуттара уонна чаҕылхай кыайыыны ситиспиттэрэ (ол
кыайыы толору суруллубутун бу кинигэ иккис баһыгар
ааҕаарьпг). Тыгын дархан бу күндү түүлээҕинэп дьаһаах
түһэрэн ылыыны утаран күүскэ охсуспута, онтон кыайыы
кэнниттэн, норуот сэһэиин быһыытынан, баара эрэ 20-чэ
хонукка үчүгэйдик сылдьыбыта, ол кэнниттэн сүрэҕипэн
ыараханнык ыалдьыбыта уонна 80-ча сааһыгар, 1631 сыл
бүтэһигин диэки өлбүтэ. Ону уолаттара Сайсары булгунньаҕын
үрдүгэр биллибэт гыиа кистээп көмпүттэр эбит. Түҥ былыр,
киһи сир үрдүттэн көроп билбэт гына, оссө үрүҥ мрамор
хоруоптаан көмүүлэр син баар буолаллара эбитэ үһү. Оттон
биһиги билэрбитинэн Чьпгыс-хаан, Тыгын дархан, Сэһэн
Ардьакыап кистэнэн көмүллэн турардаахтар. Мии манна,
уһупнук толкуйдаагг баран, "Сайсары күөлэ" диэп историчес-
кай кэпсээммин иккиһин суруйдум. Бу иккиһин суруйуубар
Тыгын дархан Сайсары күолүн кытыытыгар туттубут дьиэти-
гэр-уотугар, ойдеөх сытан өлоп эрэрин, манна олорон сахалар
биистэрин уонна аҕаларын уустарын сомоҕолооһуну күүһүрдэ
сатаабытын суруйдум1.
"Тыгын дархан, кырдьаҕас киһи быһыытыпан сүрэҕинэп
ыалдьан, 1631, сыл сэтинньи ыйа бүтүүтүн саҕана өлбүтэ. Ону
уолаттара, кимиэхэ да биллэрбэккэ эрэ, Сайсары булгунньаҕын
үрдүгэр кистээн көмөн кэбиспиттэрэ. Бу иннинэ (икки-үс
сылынан эрдэ) Тыгын кырдьаҕас бэйэтэ тыынпааҕар, саамай
таптыыр кыра уола Таас Уллуҥах маннык кистэнэн
көмүллүбүтэ. Тыгын бэйэтэ бу оҕотуттан: "Таас Уллуҥахтан,
ситтэҕинэ-хоттоҕуна, сахаттан тэҥпээҕип булбат ураты
күүстээх, уһулуччу быһый уопна сытыы-хотуу киһи үөскүөҕэ",
— диэн сылыктыыра уонна олус үөрэрэ-көтөрө. Онто сотору
туох эрэ биллибэт биричиинэнэн эмискэччи өлөн хаалбыт