Page 48 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

улуустаа^ы уорэх управлениета ыыппыт олоихо конкурсугар кыттаары аан маинай обургу саастаах
сэттэ о^ону талан П.Ойуунускай ’’Тунал^аннаах Ньуурдаах Туйаарыма Куо” олоихотуттан быНа
тардан испэктээкил туруоран улууска 2-с миэстэ буолбуппут. Ити о^олортон аиардара кэлин
культура эйгэтин улэЬиттэрэ буолан айа-тута сылдьаллар. Ити 1994 сыллаахха этэ. 2006 сыллаахха
бэс ыйыгар Турция^а Стамбул куоракка ыытыллыбыт ту\р тыллаах о^олор Аан дойдутаа^ы 12-с
бэстибээллэригэр Лугинов Айсен диэн бэрт талааннаах уКуйуллааччыбын эмиэ ити увЬэ ааттаммыт
олоихобуттан быЬа тардан бэлэмнээбитим, тиийэн, кыттан Грант-При буолан у^рдэн турардаах.
Билигин Айсен Саха судаарыстыбаннай театрыгар биллэр артыыс буолла, киинэлэргэ да уЬуллар.
Улэлиир эйгэбэр — Дьокуускайдаа^ы 050 айымньытын дьиэтигэр олоихото уЬуйарга
тереппут уонна кылаас салайааччытын сакааЬынан салайтарабын. Онон алын cyhyox кылаас
о^олорун уерэтэбин, уЬуйабын. Уерэтэр бырагыраамам-ааптарыскай, ус сыллаах. Маинайгы сылга
иккис кылаас о5олорун ылабын уонна остуоруйаттан са^алаан чабыр^ахха, норуот ырыатыгар,
тойукка уерэтэбин. Сахалыы сайа саиарар. ыллыыр дьо^урдарын арыйыы, кылыЬах таЬаарар улэ
барар. Иккис сылларыгар бу белех о^олорун сыыйа олоихото киллэрэбин. Олоихону хара
маинайгыттан оруолларынан арааран туиэтэн уерэтии барар. Онон хас персонаж ырыатын-тойугун
уратытын 050 аайы уерэтэргэ бириэмэ элбэх эрэйиллэринэн, эбии дьиэ^э чииэтэн хатылыырыгар
анаан, телефонун диктофонугар ырыатын ыллаан, аа^ыытын интонациятынан аа^ан биэрэбин. Бу
олус туЬалаах миэтэт. нэдиэлэ^э иккитэ иккилии чаас дьарыктаналларыгар уонтан тахса о^ону тус-
туспа уерэтэр-уЬуйар кыайтарбат. Норуодунай поэт С.С.Васильев орто саастаах о^олорго анаан
суруйбут алта олоихотуттан биирин талан, ылсан улэлиибин уонна yhyc сылларыгар чииник билэн,
уллэстэн толорор буолалларын ситиНэбин. Олунньу ыйга саха араадьыйатьтгар ’’удьуор тыыны
уЬуйан"-диэн о^олорго аналлаах биэриигэ биэс тегул aha^ac эфиргэ тахсан дьарык ыытабын, онно
о^олорбун кытыннарабын.. Араадьыйанан олоихо истин хайаан да туЬалаа^а саарбахтаммат. Ити
кэнниттэн кулун тутарга ереспуубулукэтээ^и ’’Олоихо дойдутун о^отобун” бэстибээлгэ кыттар
туруктаах буолаллар. Ону тэиэ чииэтэн сысталларын туЬуттан атын да тэрээЬиннэргэ толорторобун.
Тердус чиэппэр са^аланыа^ыттан бу олоихобутун аны испэктээкил быЬыытынан туруоран барабын
уонна силигэ сиппитин кэннэ, от-мас ке^еруутэ, айыл^а уЬуктуута сиргэ-тыа^а тахсан киинэ
быЬыытынан уЬултарабын. Бу икки куннээх улэ буолар. Бастакы кун олоихону кэпсээччилэри
уЬултарабын, иккис кунугэр испэктээкил толоруллуутун. Биллиилээх клипмейкер, талааннаах
устааччы-режиссер Константин Тимофеев устар уонна мантаастыыр. Кинилиин табыллан
улэлээбиппит биэс сыл буолла.
Билигииии кэмиэ 050 дьии олоихону эт кулгаа^ынан тулуйан тэЬийэн-истибэт, истибитин да
иЬин ейдеебет. Ол иЬин бастаан видео^а уЬуллубут киинэни керде^унэ, олоихо туЬунан бастакы
ейдебулу ылыа этэ. Эбиитин улахан дьон—артыыстар толорууларыгар буолбакка, бэйэтин курдук
саастаах о^олор толорууларыгар. Бу хайаан да интэриэЬи уескэтиэх этэ, ол кэннэ 050 олоихону
аа^ан керер санаа^а киириэн сеп, аахпыт 050 ессе салгыы олоихо эйгэтигэр киирдэр киирэн барыан
сеп, сорохтор уруЬуйдаан чииэтинэр ба^алара уЬуктуо, ол айымньыларынан куонкурустарга
кыттыахтара, эбэтэр уЬуйааииа дьарыктанар ба^алара уескээн тахсыан сеп. Ити курдук сыыйа о^ону
олоихо умсул^аннаах оло^ор айаннатан киллэрэр сорук олоихо педагогикатын биир сурун
хайысхата буоллар диэн ба^алаахпын.
Киинэбитин устар кэм чугаЬыгар тереппуту кытта кестуум тигэр улэ са^аланар. Эн субэ^ин
бэркэ ылынан тигэллэр, батас-уиуу, ох-саа, суллугэс о.д.а. тэриллэр оиоЬуллаллар. УЬуллар
куннэрбитигэр да тереппуттэр массыынанан тиэйэн айыл^а^а таЬаараллар. ейууллэр-ейдууллэр.
Улэбит тумугэ дидактическэй уерэтэр-уЬуйар матырыйаал эрэ буолбат буолла^а, '‘саха
араадьыйатыгар” аЬа^ас дьарыкка олоихолоон, кэпсээн, ыллаан-туойан уЬуллубуттарын, киинэ-
испэктээкилгэ артыыстаабыттарын улаатан баран кере-истэ сылдьаллара, кунду ейдебунньук
буолара саарбахтаммат. Мин устуудьуйабыттан уолаттар ус сыл дьарыктанан бырагыраамманы
бутэрэн баран салгыы уксулэрэ спорт араас керуиэр секцияларга дьарыктаналлар, олоихо
бухатыырын курдук куустээх-уохтаах, сылбыр^а, кытыгырас буоларга дьулуЬаллар. Онтон
олоихолуур дьо^ура олус сайдыбыт. кылыЬа^а бэркэ арыллыбыт 050 салгыы со^ото^ун толорорго
уЬуйулла хаалар. Хас да уол тургутууну ааЬан ереспуубулукэтээ^и лицей-интэринээккэ уерэнэ
киирэллэр. Ити кинилэр 0Л0ИХ050 дьарыктара суоттуур, сахалыы сайа саиарар, тулалыыр эйгэни
боччумнаахтык анаарар буола сайдыбыттарын туоЬулуур. Онон маннык хабааннаахтык
улэлиирбититтэн о^олуун-тереппуттуун астынабыт. дуоЬуйабыт. атыттарга туЬалаах буоллар диэн
ба^а санаанан салайтарабыт. Улууска улэлиир уЬуйааччылар биЬиги диискэбитин туЬаналларын
истэбин. О^олор ба^аран туран кереллер эбит. оттон уЬуйааччы олоихо ырыатын-матыыбын
уерэтэригэр туЬанар эбит.
Тумуккэ «Кыым» хаЬьтакка 1967 сыллаах кулун тутар 14 кунугэр “Олоихо норуот баана" диэн
ыстатыйатыгар Саха судаарыстыбаннай университетын преподавателэ М.А. Черосов эппит
тылларынан тумуктуубун: “Олоихону биллэрии - саха ыччатыгар улахан иитэр суолталаах
буолуохтаах. Норуот ааспыт оло^ор туох утуе, кэрэ еруттээ^ин, бар дьон иннигэр тугунан киэн

46