Page 44 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Магниттаах дуоска^а сир астарын ойуутун хомуллар бэрээдэгинэн сыЬыаран иЬэбит.
Ыытааччы олоихоттон быЬа тардыыны аа^ар. Онтон хамаанда бэриллэр. О^олор суурэн тиийэн
ыа^ыйаларыгар хомуйаллар. Бастакы 050 дьэдьэн, иккис 050 хапта^ас. yhyc 050 сугун, тердус 050
моонньо^он, бэЬис 050 долуЬуон. алтыс 050 отон хомуйаллар. Буппуттэрин кэннэ фишкалары
аа^аллар. Элбэх сир аЬын хомуйбут хамаанда кыайар.
Оскетун биЬиги куннээ^и олохпутугар, иитиллээччилэрбитин кытары кэпсэтэрбитигэр уу
сахалыы ыраастык санарар буоллахпытына, 050 чочуллан тереебут тылынан ыраастык саиарар,
толкуйдуур уеруйэ^э сайдар. Оонньуу неиуе кыра саастаах 05050 олоихону, олонхо тылын-еЬун
билиЬиннэрэргэ табыгастаах. Оонньуу сылдьан 050 саиа билиини тургэнник уонна чэпчэкитик
ылынар.
Оскуола иннинээ^и саастаах о^олорго олохтоох олонхоЬуттары билиЬиннэрии
Прибылых Парасковья Гаврильевна
Уус-Алдан улууИуи Дупсуинээ^и
8 №-дээх «Кэскил» о^о уИуйааиа
Тереебут тылынан саиарыы, тереебут тылы таптааЬын 050 дьиэтиттэн, ийэ-а5а иитиититтэн
бэриллэр уонна оскуола5а киириэн иннинээ5и 050 тэрилтэлэригэр уонна оскуола5а сал5анар. О5О
саныыр санаатын, тугу билбитин - кербутун сааЬылаан, уустаан - ураннаан, Х0М050Й тылларынан
кэпсиир уеруйэ5и сайыннарыы, ийэ тыл имэцин ицэрии хас биирдии иитээччи иннигэр турар
соруктартан биир суруннэрэ буолар.
Саха былыр теЬе да суруга-бичигэ суох буоллар, бэйэтин санаатын, ба5арар ба5атын уус-уран
тыл кеметунэн этэрэ. Ол курдук ырыаны-хоЬоону, таабырыны-чабыр5а5ы, олонхону-
остуоруйаны бэрт угуЬу айбыта. Дьэ, онон еаха фольклорун бар5а баай тыыныгар, умсугутар улуу
кууЬугэр 050НУ кыра эрдэ5иттэн угуйуу, уЬуйуу, абылааЬын иитэр-уерэтэр улэбин сурун сыалынан
буолар. Уус-уран литература дьон оло5ун, майгыларын, улэлэрин, кинилэр саныыр санааларын,
тугу ба5аралларын ойуулаан кердерер, учугэйтэн уердэр, куЬа5антан хомотор.
О5О оскуола5а киирэригэр санарар сацата, тыла-еЬе Х0М050Й буолара ирдэнэр. Оскуола
ИННИНЭЭ5И саастаах 050 саната-ицэтэ сопке сайдыбыт буолла5ына утуе быЬыы-майгы, кэрэ диэн
тугун ейугэр-санаатыгар ылынар. Уус-уран айымньы (остуоруйа, кэпеээн, хоЬоон) кеметунэн
«утуе», «меку» диэн ейдебуллэри ылынар. О5ОЛОРГО айыллан суруллубут айымньылар 050 киЬи
быЬыытынан иитиллиитигэр, сайдыытыгар, утуе быЬыыга иитиллэригэр, тереебут дойдуну, тылы
таптыырыгар кемелеЬер. Кыра 050 «Т050?» ыйытыыттан са5алаан сацаттан-сананы эбии билэн
иЬэр. О5О теЬенен бэйэтэ билиини кердуур да, соччонон эппиэтинэстээх, бэйэтин санаатын
сааЬылаан кэпсиир, санаабыт санаатын тиЬэ5эр тиэрдэр буола улаатар. Ол курдук, «Остуоруйаны
кэпсээччи сыала - 050НУ киЬилии утуе бьтЬыыга-майгыга иитии, остуоруйа геройдара ыарахан
быЬыыга тубэстэхтэринэ кинилэри кытары бииргэ санааргыырга, уердэхтэринэ уерэргэ иитии
буолар» - диэн биллиилээх 050 суруйааччыта К.И.Чуковскай бэргэнник этэн турар.
Онтон сахаларга ебугэлэрбит айан хаалларбыт уус-уран айымньыларын чыпчаалын олоихону
оскуола5а киириэн иннинээ5и саастаах о5олорго билиЬиннэрэн кэпсээЬин, уерэтии олуе туЬалаах
ону таЬынан кедьуустээх. С.В. Ястремскай «0Л0ИХ050 биЬиги поэзия алыптаах сырдык дьуЬунунэн
ойууламмыт дойдутугар туЬэбит»-диэн этэн турардаах. Тереебут тылын араас эгэлгэ ойуулуур-
дьуЬуннуур тылларын кыра сааЬыттан истэн саиара уерэммит 050 инннигэЬэ суох санаатын
сааЬылаан этэ уерэнэригэр олук буолара саарба5а суох. Онон 050НУ кыра сааЬыттан олоихо
алыптаах тылын иЬитиннэрэ уерэтии олох ирдэбилинэн буолла.
Билииии сайдыылаах уйэ 050Т0 билиигэ-керуугэ тардыЬыыта олуе куустээх. О5О билиэн-керуен
ба5арар бириэмэтин таба тайанан, 4-5 саастаах о5олорго олоихону билиЬиннэрдэххэ остуоруйаттан
итэ5эЬэ суох 60Л50Й0Н, умсугуйан истэллэр эбит. ОЛОИХО5О кэпеэнэр геройдары кытта тэииэ уерэн-
хомойон, кинилэр уобарастарын идеал оиостон, эр санаалаах, хорсун-хоодуот, тулуурдаах, быЬый,
куустээх, ейдеех буоларга дьулуЬаллар. Ону 050Л0Р куннээ5и олохторугар керуеххэ сеп. Олоихону
иЬитиннэрии кэнниттэн 050Л0Р ойуулаан-дьуЬуннээн керуулэрин, уус-уран тылларын сайыннарар
сыалтан олоихону истибит кэрчиктэрин сурун кестуулэрин уруЬуйдатыы олуе туЬалаах. О5О
олонхону хайдах ылыммытын кин уруЬуйуттан керуеххэ сеп. Ханнык ба5арар 050 себулээн
истибитин уерэ-кете кэпсии-ипсии уруЬуйдуур. Онон, олоцхону иЬитиннэрии, уруЬуйдатыы 05050
олоихо туЬунан септеех билиини биэрэрин таЬынан элбэххэ иитэр-уерэтэр: норуот сиэригэр-
туомугар. итэ5элигэр, тереебут дойдутун туЬунан дирииник билэригэр.
Чинчийии улэ ньымалара
«Тосхол» базовай программа5а оло5уран, бэйэм уопуппун тумэн «Оскуола иннинээ5и саастаах
050Л0РГ0 олохтоох олоихоЬуттар айымньыларын уерэтии» диэн проблемнай тема ылынан
улэлиибин.
Улэм сыала: Оскуола иннинээ5и саастаах о5олорго олохтоох олоихоЬуттарын айымньыларын
уерэтии.

42