Page 47 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

-ТЭИНЭЭН KepYY^
-уратыны булуу;
-сорудахтар;
-оонньуулар;
"УРУ^уй, оиорон таЬаарыы уо.д.а.
Маннык дьарыктар кэннэ 050 бэйэтин майгытын-сигилитин, дьоиио сыЬыанын, буолбут тугэииэ
септеех дьайыылары оиорорун ырытан керер буолар. Маны таЬынан 050 куннээ^и олемер, кеиу-^
сайдар кэмигэр олоихо ойуу тылын, тэинэбиллэрин, холооЬуннарын утугуннэрэн тутуннара уерэтии
улэтэ сал^анан барар. Кун устата утуе-меку быЬыылар кеЬуннэхтэринэ айымньы тылыттан быЬа
тардан кэпсии, 05050 хатылата сылдьыллар.
Холобур учугэй быЬыыга: уергу-суергу корен уерэ быЬыытыйда;суЬуе5э хамсыа5ынан сылаас-
сылаастык сылаанньыччы, эйэ5эс-эйэ5эстик эйэлээхтик керде; кыталык курдук кыикыначчы туойда;
уербут киЬи быЬыытынан уруйдуу тустэ;кэннитинэн кэхтибэт киЬи буолла; уеруулэрин уллэстэн
устуутэ уурастылар, алталыыта сылластылар: туерт еттуттэн тегуруйэн тураннар уруйдаан-
айхаллаан бардылар уо.д.а.
КуЬа5а1Г1га:ытырыык ыт ырдьыгынаан эрэрин курдук, ар5ахтаах эЬэ ардьыгынаан эрэрин курдук;
уеЬун таттаран уегулуу былаастаан хаЬыытаата; сата5ай сата5айдык саиа саиаран сарылаата;
кырыытынан кынчас гына тустэ; уегулэЬэ-уегулэЬэ уелсэ оонньоотулар; иэмэх курдук эрийсэн,
иэдээн тердун тэрийсэн; ымсыыта батарбакка ыйылыы туЬээт ыстанан кэллэ уо.д.а.
s
Кыра 050 куЬа5ан быЬыыны билэ, араара, ейдуу уерэннэ5инэ, кини бу быЬыыны оиорбот
буолар. Аан маинай туох куЬа5ан буолбутун арааран биллэххэ эрэ, учугэй диэн быЬаарыллан тахсар.
9
Барыта учугэй буолла5ына, куЬа5ан диэн суох буоларыгар тиийэр. Мандар этэринэн куЬа5ан диэн
СИН биир баар, олох суох буолбат, суох буолла5ына ей-санаа аиар еттун диэки халыйыыта уеск\^р,
мантан дьону албыннааЬын сайдан барар.
УЬуйааммытыгар 050НУ олоихону кытта билиЬиннэриигэ «Тосхол» национальнай 050
тэрилтэтин базовай программатын тэиэ Уерэх Министиэристибэтин экспертнэй кэмииссийэтинэн
бигэргэтиллибит «Кун-дьыл эргииринэн кыра 050НУ иитии-уерэтии» диэн авторскай
программабытын туЬанабыт. Программабытынан бу хайысха5а улэ орто белехтен са5алаан
ыытыллар. Манна тереппуту кытта улэ тэиинэн барар. Ол курдук эйгэни тэрийиигэ
кемелеЬуннэрии, олоихону бииргэ аа5ыы, туруоруу, ис хоЬоонунан уруЬуй быыстапкатын тэрийии
уо.д.а. интэриэЬинэй тэрээЬиннэри ыытабыт.
Маннык улэ тумугэр 050 тыла-еЬе, ейдуур дьо5ура сайдар, тылын саппааЬа байар, дикцията
кенер. О5О кыра сааЬыттан олоихону этинэн-хаанынан ылынна5ына, дууЬатыгар киирдэ5инэ олох
кучумэ5эйдэрин туоруур, кытаанах санаалаах, туруоруммут сыалын ситиЬэр сахалыы толкуйдаах,
баай тыллаах, сиэрдээх, сайа5ас, дойдутугар бэриниилээх киЬи буола улаатыа5а.
Тумукпэр, олоихолор олоихолоро буолбут «Дьулуруйар Ньургун Боотур» толору тома,
биитэр атын да олоихолор хас биирдии ыал настольнай кинигэлэрэ буолуохтарын, ону дьиэ кэргэн
хас биирдии чилиэнэ харыстаан, биэбэйдээн, кэнчээри ыччатыгар хаалларар сыаналаах суду малый
быЬыытынан уйэлэр тухары илдьэ сылдьыахтарын ба5арабыт.

О5О толорор олоихотунан киинэ устуу уонна араадьыйанан ыытыллар дьарыктар суолталара
Мордовская Наталья Иннокентьевна
О^о дыбарыаИын эбии уорэхтээИинии
уИуйааччыта. 1 миэстэ хакаайыиа
Кэлииии уонтан тахса сылларга саха норуотун уус-уран тылынан айымньыта - олоихо,
умнууттан тахсан биЬиги олохпутугар септеех 60Л50МТ050 киирбитэ, уонна сылтан сыл чииник
ейбутугэр-санаабытыгар, улэлиир улэбитигэр биЬирэнэн олохтоохтук миэстэтин буллар булан иЬэр.
Олоихо эйгэтигэр араас хабааннаах тэрээЬиннэр, тумсуулэр, кэллэктииптэр, толорор белехтер,
биирдиилээн толорооччулар, олоихоЬуттар уонна олору салайар тэрилтэлэр баар буоллулар. Олор
истэригэр оскуола, уЬуйаан о5олорун уерэтэр, уЬуйар педагогтар. Олор хас биирдиилэрэ туЬааннаах
бырагыраамманан улэлээн 050 иитиитигэр элбэх ситиЬиилэри киллэрэллэр. Биллэн турар 050 да
улахан киЬи да барыта олоихоЬут буолбат, оннук былыр да суо5а, эрээри, олоихо дирии ис-
хоЬоонноох белуЬуепуйэтин, уус-уран тылын, бар дьоиио утуену эрэ кэрэЬэлиир кэпсээнин
билиЬиннэрэн кыра 050НУ килбиэннээх-киЬи. киЬи киЬитэ, саха саарына буола улаатарыгар иитэр
суолтата муиура суох улахан. Онон дьо5урдаах 050НУ олоихо толоруутугар уЬуйар улэттэн ураты,
элбэх уу нэр келуенэ5э олоихону билиЬиннэрэр, ис-дьииин, кэрэтин. чахчы туЬалаа5ын, омук
быЬыытынан уратыбытын чопчулуур, ейдетер улэ -- биЬиги уЬуйааччылар сорукпут. Ону олоххо
киллэрэр инниттэн. иитэр-уерэтэр суоллартан биирдэрэ араадьыйанан уЬуйуу уонна уерэппит,
толорор буолбут олоихолорун чочуйан киинэ-испэктээкил устан 050-аймахха тар5атыы, кердеруу
буолар.
Уус-Алдаииа Суотту оскуолатыгар саха фольклорун куруЬуогун улэлэтэр кэммэр.

t
45