Page 46 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

быЬыы диэн баарын билбэккэ улааталлар, итиэннэ олору бэйэлэрэ оиорор буолаллар. Бу киЬини
уйадытар, санаар^атар, тобулларар. Мантан сылтаан ейу-санааны туЬаайан септеех, кодьуустээх
иитэр-уорэтэр улэ барара эрэйиллэр.
БиЬиэхэ сахаларга Сиэр уерэ^э диэн баар.Сиэрдээх майгыга иитии терде куннээ^и олох
сиэригэр. сыЬыаныгар, кемелесуКуу, ытыктабыл, эрэнсии уг\е угэстэригэр сытар. Айыл^аны, дьону-
сэргэни харыстыыр угэс, 050 сиэрдээх киЬи буоларыгар олук буолар.
УЬуйааииа сиэрдээх буоларга иитии сурун соруга - учугэйи куЬа^антан. куЬа^аны учугэйтэн
араарарга, онно соптеех дьайыыны оиорорго, кыраны-кыамматы аЬынарга, кемускэЬэргэ,
комелеЬерге уерэтии буолар. «Айыы киЬитэ аЬыныгас, кун киЬитэ кемускэс» диэн ос хоЬоонунан
сиэттэрэн о^олорбутун иитэбит. Атын киЬини, айыл^аны харыстааЬын, бэйэ эрэ иннин керуммэт,
аиардастыы туЬанар эрэ туЬунан санаабат буолуу - сиэрдээх буолуу мэктиэтэ диэн уерэтэбит.
Олоихо 3 дойду баар. УеЬээ дойду уруиу, сырдыгы. учугэйи, оттон аллараа дойду хараианы,
хараны, куЬа^аны бэлиэтииллэр. Оттон Орто дойду бу икки утары, ураты еруттэр кыттыЬыылара
буолар. Ити барыта киЬи оиорор быЬыылара учугэй уонна куЬа^ан диэииэ арахсалларын быЬаарар.
Дьон-аймах 0Л050 бу быЬыылар икки ардыларынан, ортотунан баран иЬиэхтээ^ин бигэргэтэр.
Б.Ф.Неустроев - Мандар Уус олоихотун философиятыгар Ай уонна Дьай эмиэ илин-кэлин
былдьаспакка,эйэ-дэмнээхтик сэргэстэЬэ айаннаатахтарына, олох сунньэ кенер, нус-хас устар диир.
МандарУус этэринэн арай Ай аиардастыы айбардаан кэмэ-кэрдиитэ суох айан барда^ына
Дьай дьар курдук тымныы тыыннаныа, оччо^уна дьарыйыы, дьа^ырыйыы, дьаисыйыы
дьаахханыылаах кэмэ кэлиэ диир. Бу кэннэ букатын тыл-тылга киирсибэтэхтэринэ «Дьай» «Хара
Дьайга» кубулуйар эбит. Бу «Хара Дьайы» куЬа^ан диэн ейдебулгэ сыЬыарабыт.
Ай уонна Дьай,уруи уонна хара,учугэй уонна куЬа^ан. Бу ейдебуллэри оскуола иннинээ^и
саастаах о^ону сиэрдээх буоларга иитиигэ тирэх оиостор ордук то^оостоох. Учугэй уонна куЬа^ан
еруттэр 0Л0ИХ050 олус сытыытык ойууланаллар.
Олоихо уруи-хара ойдобулугэр тирэ^ирэн о^ону сиэрдээх буоларга иитии хайдах
барыахтаа^ый?
1. Бастатан туран бэлэмнээх иитээччи уонна эйгэ баар буолуохтаах. Мин санаабар бу уустук
жанры о^олорго билиЬиннэрэргэ айымньылаах, бу хайысха^а бэйэтэ интэриэстээх, дирииэтэн
уерэтэр иитээччи улэлиирэ быдан кедьуустээх. Онон туспа куруЬуок салайааччыта, биитэр
сыЬыаннаах иитээччи дьарыктанара ордук. Эйгэ тэриллиитэ:
-олоихо туЬунан кинигэлэр;
-оонньуулар, оонньуурдар:
-иллюстрациялар;
-ЭОР (электронные образовательные ресурсы);
-буклеттар. стендэлэр.
2. Олоихону билиЬиннэрии. Айымньы тыла кырачааннарга куЬадан уонна учугэй быЬыылары
араара, быЬаара уерэнэллэригэр кеиул биэрэр. Онон кинилэргэ тиийимтиэ, ейденумтуе буоларын
наадатыгар араас маны сэргэ аа^ан биэрэр буоллахха олоихо аа^ыллар техникатын тутуЬуллуохтаах.
Туттуллар ньымалар:
-иЬитиннэрии;
-кердеруу;
-аа^ыы;
-кэпсээЬин;
-театр неиуе;
-выставка неиуе уо.д.а.
3. Олоихо ис хоЬоонун ырытыы, учугэй, куЬа^ан быЬыылары араарыы.
Уус-уран айымньы ис хоЬоонун ырытыы уЬуйааииа суруннээн ыйытыы кеметунэн барааччы.
О5О айымньы ис хоЬоонун дууЬатынан ылынарын, диринник ейдуу рун туЬугар маинай истэн баран,
ОНТОН айымньы устун «айаннаатахха» ордук кедьуустээх буолар. Бу «айаииа» о^олор олоихо ис
хоЬоонунан этаптарга сылдьаннар, учугэйи-куЬа^аны утарыта тутаннар, геройдар туох моЬоллору,
мэЬэйдэри ааЬалларын бэйэлэринэн билэллэр. Бу олорон кини то^оостоох тугэннэргэ септеех .
дьайыыны кердуургэ, булунарга уерэнэр. Манна 050 бол^омтотун чуолаан герой сирэйигэр-
хара^ыгар, тылыгар-еЬугэр тардан, уоту-куеЬу, тыаЬы-ууЬу туттан итэ^этиилээх гына айымньыга
киллэрии улэтэ барар.
Туттуллар ньымалар:
-айымньыга олорон керуу;
-ситуация^а киллэрии:
-толкуйдатар тугэннэр;
-тугэни оиорон керуу;
-тугэни ырытыы;
-бэйэни кэтэнии;

44