Page 61 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

О^ону дьиэ кэргэииэ сахалыы тыыииа иитиигэ олоихо оруола
Старкова Вера Никитична
Хатастаа^ы 'Хэрэчээиэ" о^оуИуйааиыи
муз.салайааччыта, 2 .миэсглэ хаИаайына
Хайа ба^арар норуот олорон ааспыт оло^уттан таЬааран, угэстэрин увдутэ’н’ учугэйгэ,
сиэргэ - майгыга уЬуйар терут култууралаах. Дьэ бу уйэттэн - уйэ^э, келуенэттэн - келуенэ^э
бэриллибит угэстэрин, уратытын буебэйдээн илдьэ кэлбит, инники сайдыытын онно дьуерэлээн
сайыннарар омук кэскилэ кэииирин, уЬун уйэлэнэрин ойдеен кэнники сылларга о^ону сахалыы
тыыииа иитиигэ, ебугэбит утуе угэстэригэр уЬуйууга олоихону олук оиостон угус улэлэр бараллар.
Олоихо - Саха киЬитин куга - сурэ иитиллэр биЬигэ диэн билинэбит. Олорон ааспыт улуу
дьоннорбут омук быЬыытынан ураты айылгыбытын Х0М050Й тылларынан, еркен ейдерунэн Улуу
олоихолоругар ойуулаан кэбиспиттэрэ дирииник ейдеетеххе бу балысхан сайдыылаах, тэтимнээх
олохпутугар о^олорбут тереебут тылларынан саиараллара, кэпсэтэллэрэ, толкуйдууллара
уустугурбут кэмигэр омук быЬыытынан тыыннаах хаалар суолбут тускула олоихо тыла, олоихо ейе
эбит.
Билигин истэр тухары ити телевизоры, ютубу корен о^олорбут нууччалыы саиарар буоллулар
дэЬэбит. Кырдьык ол баар. Ол эрэн олох сайдар, ол олох сокуона. Манна быыЬанар далаЬабытынан
дьиэ кэргэн буолуохтаах. Дьиэ кэргэни кытары ыкса ситимнээх улэ барда^ына эрэ, ийэ-а^а бэйэтэ
ейдоен саамай кырата дьиэтин иЬигэр тереебут тылынан кэпсэтэр, ессе терут култууратын ере
тутар, ебугэ угэстэрин тутуЬар. саамай чыпчаала дьиэ кэргэнинэн олоихото умсугуйар, о^олоихо
олуктарын билэр, олоихону толорорго дьулуЬар буолла^ына дьэ маннык дьиэ кэргэнтэн сахалыы
санаалаах, сахалыы толкуйдаах дьон уунэн тахсаллара саарба^а суох. Омос ыллахха бу аныгы дьиэ
кэргэииэ кыаллыа суох курдук.
О5О иитиитигэр уруу-аймах буттуун кыттар. Саиа ону-маны ыраиалаан эрэр 05050 эЬэлээх
эбэтэ эппитэ ордук ыйааЬыннаах, тиийимтиэ буолар. О5О ыраах да, чугас да аймахтарын билэрэ,
кинилэрдиин ситими быспакка алтыЬара, саиа аймахтарын кытары ыкса билсиЬэрэ олус наадалаах.
Элбэх уруутун-айма5ын билэр 050 бу орто дойдуга 6050 тирэхтээх курдук сананара саарба5а суох.
Бу ейдебулу мин ийэбиттэн ииэриммитим. Ийэбит биЬигини бииргэ тереебуттэрин о5олорун
кытары тэииэ илдьэ сылдьарын таЬынан, а5абыт ыраах-чугас аймахтарын кытары мэлдьи
ситимнииргэ дьулуЬара. К.Д.Уткин маны эттэ5э : «Ууммут уйэ5э аиардас уерэ5инэн эмиэ
ыраатыллыбат. Yiye майгы тэнийиэх, дэлэйиэх кэриинээх»- диэн. Ити буолар эбит ким да айбатах.
норуот бэйэтэ айбыт О5ону, киЬини иитэр,такайар.уЬуйар муудараЬа. ситиЬиитэ - саха омук
педагогическай культурата.
Саха норуотун муудараЬын, сатабылын , албаЬьтн быЬыытынан 050НУ иитиигэ норуот
педагогикатын чинчийээччилэр ус ньыманы кереллер:
1. Тылынан иитин.
2. Бэйэ холобурунан иитин.
3. Дьарыгырдыы.
Тумуктээн эттэххэ киЬи 0Л050, быЬыыта - майгыта хайа кут ордук бэриллибититтэн наарданар.
Салгын кут баЬылаабыт киЬитэ фантазиялаах. поэт, суруйааччы. артыыс буолуон сеп:
Ийэ кут баЬылаабыт киЬитэ удьуор кууЬун илдьэ сылдьар, оло5у оиорор - тутар кыахтаах;
Буор кута баЬылаабыт киЬи этэ - сиинэ доруобай. модьу - та5а. кыра5а кыЬаммат.
Салгын уонна Ийэ кут тэинэспит киЬитэ талааннаах, ейдеех. айанньыт. саианы арыйааччы. олоххо
мээнэ будуруйбэт. Салгын уонна Буор кут тэинэспит киЬитэ мындыр. булчут. рационализатор.
Ийэ уонна Буор кута баЬыйбыт киЬи улэЬит, хаЬаайыстыбанньык. Ийэ. Салгын уонна Буор кут
тэииэ бэриллибит киЬитэ уЬулуччу киЬи. айыл5а бэлэ5э, олонхоЬут. уус. беЬулуек, сирдьит буолуон
сеп. (А.С.Саввинов.)
Ол эбэтэр киЬи ус кута уЬуен чел буолла5ына, дьоллоох - соргулаах оло5у олорор, ус куттан хайата
эмэ ЭЧЭЙДЭ5ИНЭ. туох эрэ ИТЭ5ЭСТЭЭХ киЬи буолар диэн ебугэлэрбит ейдууллэр эбит.Ус кут чел
буолла5ына сур уескуур.
Айыы уерэ5э этэринэн кут киЬиэхэ киирэн сур буолар.
Ити курдук Айыы уерэ5ин тустээччилэрбит улэлэрин ырытан баран, саха омук бар5а баайа
аатырыан аатырбыт олоихобут кэнчээри ыччаппытын иитэр кыЬабытыгар халбаинаабат хайысханы
ыйар эбит диэн тумуккэ кэлэбин.
0Л0ИХ050 кестер угэстэр холобурдарын дьиэ кэргэииэ иитиигэ киллэриини '' Олук“ 0Л0ИХ050
уЬуйар беле5ум О5олорун дьиэ кэргэнигэр холобурдаан кердеребун.
1- А5а-ийэ ууЬун ситимин биллэрии.050 тирэхтээх. кемускэллээх буола улаатарыгар. инники
0Л050Р улахан суолталаах.
2- Хааччахтаан иити. эбээЬинэЬи толорууну ирдээЬин.
3- О5ОНУ кытта бодоруЬуу (кэпсэтии. сыЬыан). кэмигэр кэтээн сылыктаан керуу. СэмэлээЬин
050НУ сэнээбэккэ кэпсэтии. Т050 куЬа5анын быЬаарыы.

59