Page 63 - Түөлбэҕэ олоҥхо эйгэтин олохсутуу соруктара, ньымалара

Холобура, Серошевскай В.Л. БаЬылай Манчаарыны кытары сэЬэргэЬиитигэр - биир ый тухары
этиллэр олоихону билэрин туЬунан истибитин ахтыбыт; фольклористар И.В. Пухов, П.Н. Дмитриев
ахтьтыларынан, сорох олоцхоНуттар (Чочойбох. Табахыров) биир туун устата олоцхо киириитин
аа^ан-кэпсээн бутэрбэттэр ээбитэ уЬу- Ити курдук олоцхобут олус уЬун, тыла уус-уран: биир
ейдебул кыратык уларыйан, эбиллэн хос хатыланар, эгэлгэлэнэр, дэгэтл'энэр.Олоцхобут
уЬулуччулаах шедевр диэн аатырыан аатырда^а.
О5О тэрилтэтигэр олоцхо эйгэтин тэрийиигэ сурун 60Л50МТ0 ууруллар, О^ону иитэр-уерэтэр
кыа^ын таба туЬанарга ол сурдээх кемелеех.
АктуальноЬа: Олоихо-саха киЬитэ иитиллэн тахсар оцкула буолар.Уунэр келуонэни олоцхо
мындырыгар уЬуйарга тероппуттэр уонна иитээччилэр ытык иэспит буолар. Олоихо педагогиката
ОЛО5У, айыл^аны, ийэ тылы, итэ^эли кытта алтыЬар. Олоихо сурун идеятынан оло^у айыы-тутуу:
ыраас куустээх санаалаах, кеиулэ улахан, ейо-санаата дирии Айыы киЬитин иитии буолар. Саха
норуотун уйэлэр тухары муспут ыра санаалара уонна Айыы дьонун иитэр - уерэтэр дирии
муударастара, баайдара барыта бу чулуу айымньыбытыгар тумуллубут.
Билииии балысханнаах бириэмэ^э. эдэр ыччакка илииии дойдулар сабыдыаллара,
информатизация сайдан 050 толкуйа, майгыта-сигилитэ уларыйар кэмигэр олоихобут мындыр
толкуйа, муудараЬа, куустээх санааны куедьутэр, эрэли, эрчим санааны ииэрэр ураты тыына, дьайар
ку\Ьэ улахан сабыдыаллаах. НэЬилиэк сайдар 0Л050, тэрээЬиннэрэ суруннээн тэрилтэлэр
улэлэриттэн, ону тэиэ нэЬилиэк бас-кес дьоно туох хайысхалаах улэни ыыталларыттан тутулуктаах.
Онон олоихобут кеметунэн дьон ейун-санаатын тумэ тардар бириэмэ тирээн турар.
Улэ объега: Олоихо эйгэтэ.
¥лэ предмета: Олоихо эйгэтин уЬуйааииа тэрийии
Соруктар:
1. Олоихону билиКиннэриигэ уЬуйааииа усулуобуйа оиоруу
2. Олоихону билиЬиннэриигэ араас ньымалары туттуу
3. Тэрилтэлэри кытары алтыЬан олоихо эйгэтин тэрийиигэ улэлээЬин.
Гипотеза: Оскетун уЬуйаанартан са^алаан олоихо эйгэтин тэрийэн улэлээтэххэ, 050, улахан
ДЬОН олоихону эттэригэр-хааннарыгар чугастык ылыныахтара.
Олоихону уйэтитиигэ оскуола^а киириэн иннинээ^и саастаах 050 тэрилтэтиттэн са^алаан,
олохтоохтук толкуйдаан, сыыйа бутун нэЬилиэккэ координационнай сэбиэт тэриллэн улэни салайар.
Ол курдук Хатаска "Олоихо-олохнут ситимэ” бырайыагынан бары тэрилтэлэр бииргэ улэлии-
хамсыы олоробут. Бырайыак эйгэлэригэр киирэр, о^ону, тереппуту олоихо^о сыЬыарар сыалтан хас
биирдии иитээччи хайыска талан олоихо эйгэтин тэрийбиттэринэн барбыттара. Ол курдук ким эрэ
олук хоЬооннорунан, уруЬуй неиуе, кэрэ эйгэтинэн, фольклор керуинэринэн, ебугэ угэстэринэн.
Ону тэиэ одолорго Дьулуруйар Ньургун Боотур, Эрчимэн Бэргэн, Модун Эр со^отох олоихолору
ылсыЬан туран билсиЬиннэрбиппит. «Кыра 050 олоихо тылын барытын ейдеебет. уЬуннук тулуйан
кыайан истибэт. Ол туЬуттан о^олорго олоихо эйгэтигэр уЬуйарга дор^оон до^уЬуолунан, ол эбэтэр
Саха музыкальнай инструменнар тыастарын иЬитиннэрэн, ырыанан - тойутунан интириэЬиргэтэн
бол^омтолору тардабыт. Дьэ, 044050, 050 куннээ^и олохтон кыратык тэйэ туЬэн, олоихо айанын
тэтимин, кэпсиирин - этэрин хара^ар корен олорон, кулгаа^ынан бол^ойон истэн этигэр - хааныгар
тургэнник ылынар буолар» диэн бэйэтин уопутуттан иитээччи Николаева Г.И уллэстэр. Олоихо
эйгэтин тэрээЬиииэ усулуобуйа тэрийэн хартыыналары, араас кинигэлэри. мультфильмнары,
видеоапаратураны. пластинкалары, ДУО, CD дискалары. араас оонньуулары пособие быЬыытынан
булаттаабыппыт. Ону таЬынан тереппуттэр араас ебугэ туттар малларын, таиастарын-саптарын
булан-талан, дидактическай ооньуулары оиороллоро.тэииэ улэлэЬэллэрэ ку\с-кеме буолар. Хас
биирдии белеххе араас таЬымнаах улэ сал^анан, тумуктуур улэлэринэн оскуола^а атаарыллар
сылларыгар биир олоихону туруоруулара биЬиги уЬуйааммытыгар угэскэ кубулуйда. Вера
Никитична Старкова салайыытынан иитээччилэр талбыт олоихону билсиЬии улэтин са^алаан баран,
улэлэрин тумугунэн олоихо туруоруулара уонна диска таЬаарыыта буолла. Олоихону туруоруу араас
керуинэрин эмиэ тутуЬабыт. ол курдук кукольнай постановка, бэйэлэрэ театрализацияннан оонньоон
кердеруулэрэ, тереппуту кытары тэииэ олоихолууллара, классическай аа^ыы ньыматын тутуЬуу.
дьиэ кэргэнинэн аа^ыы. Бу олоихону хас да сыл уерэтэн туруоруута 050 олоихо ис тутулун ейдеен,
геройдарын ааттарын, майгыларын-сигилилэрин билэн, образтарын хайдах оонньуохтаахтарын
билэллэрэ киЬини сехтерер. Ол курдук. олоихо куклалара саиа пособие буолан кэлбиттэригэр
сурдээ^ин астынан. геройдар образтарын сепке биэрэн бэйэлэрэ быстах тугэннэри айан. оруоллаах
оонньуур буоллулар. Хас сайын аайы нэЬилиэккэ ыытыллар ыЬыах программатыгар 050 туЬулгэтин
салайан ыытабыт: «Саха таиаЬа». «УЬун суЬуох». «КэрэчээнэКуо», «Эрдьигэн Бэрт». «Олоихо
олохпут ситимэ» конференция^а. Оскуола ыытар «Самсоновскай аа^ыыларыгар». куоракка доклад
аа^ыытыгар, семинардарга биЬиги иитээччилэрбит бэйэлэрин опыттарын тар^аталлар.
О^олорбутугар, кэнчээри ыччакка олоихону билсиЬиннэрэр-уерэтэр буолан баран бэйэбит
олоихо аа^ыытыгар боруобаланыахха диэн толкуйданан Петр Ядрихинскай «Дьырыбына

61